ته ښځه يې، د عزت ساتنه دې وکړه.

Jun 21 2026, 08:52 pm Jun 23 2026, 12:59 am

که ته نجلی يې او په موبېل دې له هلکانو سره اړيکې جوړې کړې وي، نو دا درته په راتلونکي کې ډېر لوی زيان رسوي.

هلکان زياتره وخت آزاد طبعيته وي او دوی په ډېره ښه طریقه له نجونو سره اړيکې جوړولی شي. ځيني هلکان داسې وي چې تاسره په ډېرو خبرو، مسجونو او زنګونو باندې ډېره ښه، ریښتينې او بریالۍ اړيکه جوړوي او ځيني بیا داسې وي چې ستا د غولولو لپاره هر ډول ممکنه لاره تاته لټوي او په هره موضوع کې دې د ځان تابع کوي.

بیا نو ته مجبوره يې؛ د هلک هرې خبرې او هرې غوښتنې ته چمتو واوسې او په اصتلاح د هغه تعابداره وګرځې.

خو ځيني هلکان بیا داسې وي چې چل او دوکه هیڅکله نه کوي، د هغوی ضمیر ډېر پاک وي او هر وارې چې تاته د خپل زړه خبره کوي نو تا په ريښتيني ډول غواړي او يوازېنی مقصد يې دا وي، چې ته يې ژوند ته راشې، کور یې جوړ کړې او په نکاح سره خپل ځان ورته تسليم کړې. دوی هيڅکله تاته د‌ درواغو وعدې نه درکوي، دوی له خبرو ور هاخوا عمل ته ډېره توجو کوي او هر وخت يې دې ته بېړه وي چې خپله کورنۍ وهڅوي تر څو ستا مرکې ته درشي.

ریښتیني مئينان ستا په مينه ناکو خبرو او مسجونو د زړه ډاډ نه ترلاسه کوي، د هغوی ټوله تلوسه دې ته وي چې تا په خپل څنګ کې وويني او تا د‌ خپل کور په ملکه بدله کړي.

زما ټولو نجونو ته دا پيغام دی؛ چې خپل وخت له هر چاسره مه بربادوئ، هر هلک ته خپل زړه مه سپارئ، د مال او دولت لپاره د هلکانو بې ځايه غوښتنې مه منئ، ته نجلی يې تاته اللّٰه پاک عزت درکړی، د دوه درې ورځو خوشحاليو لپاره خپله ټوله زندګي مه خرابوئ، که رښتیا مو هم زړه غواړي له‌ یو چا سره اړيکه جوړه کړئ، نو کوشش وکړئ چې نکاح ورسره وکړئ او هلک دې ته وهڅوئ ترڅو خپله کورنۍ ستا د لاسته راوړلو لپاره تاسې کره در ولېږي.

که چېرې هم کوم هلک تا خوښوي (مينه درسره لري) او د هغه د واده مناسب وخت و، خو بیا يې هم له تاسره د واده نيت نه درلود، نو پوهه شه چې هغه يوازې له تاسره وخت تېروي او تاته يې د بل څه ګومان کړی دی.

داسې هلکان يوازې تا استعمالوي او په هره ممکنه لاره له تا څخه استعفاده کوي.

په دې هم بايد پوهه شې؛ که تا چېرې له يو چاسره په اړيکه کې خيانت کړی وي، دوکه دې ورکړې وي او داسې يو ځوان دې ځورولی وي، چې د هغه لپاره ته ټوله دنيا وې او غوښتل يې تاسره واده وکړي حتا تر دې پورې چې هغه ته خپلې کورنۍ ته هم معرفي کړې وې خو تا بیا هم رد کړی وي او د داسې يو انسان شا دې نيولي وي، چې هغه يوازې وعدې درکوي او په عمل کې هېڅ وي، نو پوهه شه چې د هغه غلامه شوې يې او په ښکاره ډول دوکه درکوي.

په پای کې بايد دومره ووايم، چې د هرې نجلی او هر هلک لپاره لومړنۍ مينه لومړنۍ آزموينه او موقع وي، دويم ځلي مينه او دويم نفر سره مينه يوازې او يوازې د وخت بربادي او چټي کار وي.

د فِکر پاڼې اډمین: ذاکر ځلان

SPECIAL ECONOMIC ZONES UNDER CPEC PHASE2 BY ISMAIL SALARZAI

Jun 18 2026, 10:42 pm Jun 22 2026, 11:52 pm

SPECIAL ECONOMIC ZONES UNDER CPEC PHASE 2

BY: ISMAIL SALARZAI

ISMAIL SALARZAI 

I’m an undergraduate student of third Semester at Al-Kawthar University, Karachi,Pakistan and pursuing Bachelor’s Degree in Computer Science. 

The China -Pakistan Economic Corridor or (CPEC) is the most important development projects for Pakistan. China and Pakistan are friends and this project will make their friendship even stronger. The first phase of (CPEC) project focused on infrastructure initiatives. It includes roads, energy plants and transport networks but phase 2 of (CPEC) mainly focuses on industrial cooperation, growth of agriculture and to establish special economic zones (SEZS). These zones can attract investment and will create more employment opportunities for the people of Pakistan and will make a good positive image and promote Pakistan industrial growth among the world’s investors, companies, collaborators, brands to invest for long term in Pakistan. So, by doing this automatically the growth of economy will rise and will build Pakistan strong economic country to compete the world high economic states. China was not as modern and successful as it today, there is a lot of struggles behind China’s success. veryone is talking about China-Pakistan Corridor Phase2 but no one knows that what is (CPEC) Phase2. First of all, we should know about the Special Economic Zones that what are the special economic zones.

Special Economic Zones are designated areas or places where businesses receive initiatives like tax exemptions, simplified relation and improved infrastructure. These zones specially focus on attraction of both domestic means internal or locally inside the country and foreign means externally or outside the country or worldwide investment while encouraging industrial products and exports under the second phase of (CPEC). Several (SEZS) are being developed across the county to stimulate economic activity and support industrialization. Through CPEC China has increased the quantity of electric motorcars this year as compared to the previous year. China is economically transformed in the late 1970s when the government introduced economic reforms and established (SEZS). 

These zones help China to compete with the modern world and now China is one of the most powerful economically strong country in the world and trading all over the world to export and introducing their own products to the world. Cities such as Shenzhen, Zhuhai and Xiamen where the centres of industrial growth and foreign investment. Shenzhen was a small fishing village but it transformed from a small fishing village into one of the world’s advanced technology and manufacturing hub. China always focused on developing a skilled workforce means skilful persons through education and vocational training programs. The government ensured the full availability of modern infrastructure like roads, ports and also electricity. Policies remained stable and investor friendly which increased business confidence. These all are the success of Chinese Special Economic zones.

How Pakistan can get advantage from this project. It is very simple and clear that Pakistan also has opportunities and have potential to focus on Special Economic Zones and to become engines of economic growth. These zones will increase exports and will convince the investors and companies to invest in Pakistan for long term and this is only possible when we should focus on (SEZS). These zones will create more opportunities for the youth of Pakistan because there are many Students who are graduated but there are no employment opportunities for them because of a smaller number of jobs but high number of candidates. The SEZS can also reduces regional economic disparities by promoting of industrial development in all provinces. Furthermore, the collaboration with Chinese firms can provide access to advanced technologies and international markets to Pakistani businesses. There are many objectives and lessons that Pakistan can learn from China development and success.

Infrastructure: Reliable transportation, electricity and communication are essential for attracting of investors.

SHR: SHR stands for “Skilled Human Resources” Technical education and vocational training for students should be strengthened to meet industrial demands. 

Consistency of policy: The policy should be focused on consistency it means that if the policy was made but after few months or year the consistency of the policy stops working or stops by the government so by doing this result will not be in favour of Pakistan because success need consistency and without consistency success is not possible. And the investors prefer stable and predictable policies not frequent which changes and discourage long term investment. 

EOG: This is a specific CPEC phase “Early operationalization of Gwadar”. It includes making Gwadar as a special economic zone. Special economic zones should be focused on producing of goods for international markets rather than only for local demands. There are many problems for special economic zones of Pakistan which faced by Pakistan continuously like bureaucratic delays, electricity and energy shortages and limited industrial competition. The industries are running on the base and availability of all these resources including electricity, energy and water as well. If all this resources available so the investors will look for investment inside the country but unfortunately there is a lack of resources so that’s why there is no competition of industries to compete. To solve all these issues the government should provide all the resources and improve coordination among institutions, energy policy consistency and invest in work force development. 

Conclusion: Special economic zones under the CPEC phase2 represent a significant role and opportunity for Pakistan’s economic development. Pakistan can take advantage from this to build economic development. Pakistan has a lot of opportunities because China can help Pakistan if not for Pakistan but for their own comforts , so Pakistan can take advantage of this opportunity to build special economic zones under the China’s development projects because China is modernized country and they know that how to build a strong modern country which compete with the modern world. China can give technical education to the students if Pakistan provide a fully funded scholarship to the students of Pakistan to take education of development in China. From Chinese development experiences demonstrates that special economic zones can run industries, attract investors and can create opportunities but all this will be only possible if the infrastructure will be strong. We should learn from China’s successful model and adapt it to our local conditions and we can minimize the benefits of (CPEC) PHASE 2 and can achieve sustainable, stable growth.

هغه درسونه چې زما لیکنه یې بدله کړه خواجه زی

Jun 15 2026, 03:08 pm Jun 23 2026, 01:01 am

د هر ناول او کیسې ځواک په دې کې نغښتی وي چې لوستونکی له لومړۍ جملې څخه د ځان سره وتړي او اړ یې کړي چې تر پایه یې ولولي. ډېرې کیسې ښې موضوعګانې او پیاوړي نظرونه لري، خو د پیل په پاڼه کې د لوستونکي پام نه شي رااړولای؛ له همدې امله یې لوستونکي او مینوال لږ وي.

نن غواړم له تاسو سره د ناول لیکلو په برخه کې خپلې دوه نیم کلنې تجربې او هغه درسونه شریک کړم چې په دې موده کې مې له مطالعې، تمرین او لیکلو څخه زده کړي دي. دا یوازې زما شخصي تجربې نه دي، بلکې هغه تخنیکونه او اصول هم دي چې د لیکوالۍ په اړه مې له بېلابېلو سرچینو، کتابونو او لیکوالانو څخه زده کړي دي.

له نن څخه به هره ورځ یو نوی درس درسره شریکوم. باور وکړئ، دا ډول زده کړې ډېر کسان د پیسو په بدل کې وړاندې کوي، خو زه یې تاسو ته په بشپړه توګه وړیا درکوم.

نو همدا اوس زما د ټلګرام چینل سره یوځای شئ او د لیکوالۍ له دې وړیا زده کړې څخه ګټه واخلئ.

زما د ټلګرام چینل: 👇👇👇

https://t.me/pashtoonovels0

#خواجه_زی_لیکوال

#پښتو_ناولونه

#عبرتناکې_کیسې

#پښتو_ادب

#لیکوالي

📖 لومړی درس: درې هغه تېروتنې چې د کیسې پیل خرابوي — سبا!

د ابلیس ناول پنځم پړاو

Jun 09 2026, 03:11 pm Jun 22 2026, 11:52 pm

ابلیس_ناول په اړه معلومات

دا ناول یو ډارونکي کیسه لری یو هلک په نوم د محمد طاها چې د یو عادی ژوند په لټه کیدی خو قسمت ورسره یاری نکوی او تل ستونزی مخکې راځې او غټ ترینه ستونزه هم د پیریانو ده! 

لومړې کې یو ښاپیرې په ده مینه کېږی خو وروسته د نورو پیریانو فکر دده خواته کیږی او تقریبا دوولس قبایل د پیریانو غواړی دې ووژنی خو یو بل پیری چې د عفریت پیریانو د ډلې څخه دی او نوم یې شموئیل دی د ده مرستی ته راځې البته د هغه د راتلو مخکې دی پر مولیانو ګرځی او ښه جوړ هم دې مینځ کې د هر پیر لخوا وهل خوری تر دې چې کرار کرار د پیریانو او خپل د ژوند په ځینو رازونه خبر کیږی

دا ناول څلور پړاو لری لومړۍ پړاو زیاتر د پیریانو په اړه دی خو دویم او دریم پړاو ناول جنایي او پولیسي برخي ته داخل کیږی نو کوم کسان چې د جنایي ناولونو شوقیان دی دا ناول ویلی شی د دی ناول لومړۍ پړاو د ابلیس په نوم دی دویم یې بوجۍ دریم ته څوک یې؟ او څلورم زقوم.په نوم دی خو پنځم پړاو یې چې د "کتاب راکړه" په نوم دی یوازی زما د ټلګرام شخصی چینل څخه نشر کیږی نو کوم ملګرو چې دا ناول خوښ شوی کولای شې هملته د دی ناول ادامه زموږ سره مطالعه کړی ستاسو راتګ ټلګرام ته او زما د چینل حمایت کول زما د لیکلو توان لوړوی نو امید لرم د یو ځای کښېناستلو او په وړیا د ناول غوښتلو لځایه یو ځل یو مثبت ګام هغه هم یوازی خپل په راتګ زما چینل ته د زما حمایت لپاره واخلی دوه نیم کال ما ستاسو په خوښه خپل ناولونه وړیا نشر کړل اوس یې هم وړیا نشر کوم یوازی غواړم دا نشر زما چینل کې اوسیږی تر څو نور ناول غلاکونکی چینلونه زما لیکنه خپل په نوم نشر نکړی ګومان نه کوم دومره غټ غوښتنه مې کړی وی نو خپل په راتګ خپل حمایت ښکاره کړی ملګرو دا زما دټلګرام شخصی چینل لینک دی

👇👇👇👇

https://t.me/pashtoonovels0

البته که دا لینک مو پیدا نکړو نو دغه ایډی هم ټلګرام کې سرچ کړی د چینل لینک دراستول کیږی دا زما خپل شخصی ایډی ده 

@shuhab09

مینه

Jun 07 2026, 11:18 am Jun 22 2026, 11:52 pm

مینه د انسان له تر ټولو ژورو او ښکلو احساساتو څخه ده. مینه هغه ځواک دی چې د خلکو ترمنځ اړیکې پیاوړې کوي او د ژوند ښکلا زیاتوي. مینه یوازې د هلک او نجلۍ ترمنځ احساس نه دی، بلکې د مور او پلار، وروڼو او خویندو، ملګرو، وطن او حتی د انسانیت سره هم شتون لري.

مینه د احترام، باور، وفادارۍ او قربانۍ پر بنسټ ولاړه وي. کله چې یو څوک له بل چا سره مینه ولري، د هغه د خوښۍ، بریا او آرامۍ لپاره هڅه کوي. ریښتینې مینه د ځان غوښتنې پر ځای د مقابل لوري خیر او خوشحالي غواړي.

د مور مینه د مینې تر ټولو سپېڅلې بڼه ګڼل کیږي. مور د خپل اولاد لپاره بې شمېره قربانۍ ورکوي او د هغه د هوساینې لپاره شپه او ورځ زحمت باسي. همدارنګه د پلار مینه هم د اولاد د روزنې او ملاتړ په برخه کې مهم رول لري.

د ملګرو ترمنځ مینه او دوستي د باور او صداقت پر بنسټ ولاړه وي. ښه ملګري د سختیو او خوشحالیو په وخت کې یو د بل ترڅنګ ولاړ وي. دوی یو بل ته مرسته او مشوره ورکوي او د ژوند ستونزې یوځای حلوي.

مینه د انسان په شخصیت مثبت اغېز کوي. مینه لرونکی انسان معمولاً مهربان، صادق، زغم لرونکی او د نورو د احساساتو درناوی کوونکی وي. مینه د کرکې، حسد او دښمنۍ پر ځای د سولې، ورورولۍ او همکارۍ پیغام ورکوي.

په ټولنه کې مینه د خلکو ترمنځ یووالی رامنځته کوي. کله چې خلک یو بل ته درناوی او مینه ولري، شخړې کمیږي او د پرمختګ زمینه برابریږي. د مینې له امله انسانان د یو بل مرسته کوي او د ټولنې د ښه والي لپاره کار کوي.

ریښتینې مینه له صداقت پرته نشي دوام کولی. دروغ، خیانت او بې باوري د مینې بنسټ کمزوری کوي. له همدې امله په هره اړیکه کې رښتینولي او وفاداري مهم ارزښتونه دي.

مینه یوازې یو احساس نه، بلکې یو مسؤلیت هم دی. هغه څوک چې مینه کوي، باید د مقابل لوري حقونو، احساساتو او شخصیت ته درناوی وکړي. مینه باید د انسان د پرمختګ، زده کړې او ښه اخلاقو سبب شي.

په پای کې، مینه د ژوند ښکلی نعمت دی. مینه انسان ته امید، خوښي او د ژوند کولو ځواک ورکوي. هره هغه مینه چې د احترام، صداقت او وفادارۍ پر بنسټ ولاړه وي، د انسان ژوند ښکلی او مانادار کوي.        

مینه د انسان په ژوند کې یو له مهمو احساساتو څخه ده. دا احساس د انسان په زړه کې د مهربانۍ، خواخوږۍ، درناوي او نږدېوالي سبب ګرځي. مینه د انسان د فطرت یوه برخه ده او له ماشومتوبه تر زړښت پورې د انسان په ژوند کې بېلابېل ډولونه لري.

د مینې ډولونه۱. د مور او پلار مینهد مور او پلار مینه تر ټولو پاکه او بې غرضه مینه ګڼل کېږي. مور او پلار د خپلو اولادونو د روزنې، تعلیم او هوساینې لپاره ډېرې قربانۍ ورکوي.

۲. د وروڼو او خویندو مینهد کورنۍ د غړو ترمنځ مینه د یووالي، همکارۍ او متقابل ملاتړ سبب ګرځي. دا مینه د ژوند په سختو شیبو کې انسان ته ځواک ورکوي.

۳. د ملګرو مینهریښتینی ملګری د خوښۍ او غم په دواړو وختونو کې د انسان ترڅنګ ولاړ وي. د ملګرو ترمنځ مینه د باور، صداقت او وفادارۍ پر بنسټ ولاړه وي.

۴. د وطن مینهله خپل وطن سره مینه د هر انسان دنده ده. وطنپالنه انسان هڅوي چې د خپل هېواد د پرمختګ، سولې او آبادۍ لپاره کار وکړي.

۵. د انسانیت مینهدا هغه مینه ده چې انسان د ټولو خلکو سره د مهربانۍ او خواخوږۍ احساس ولري، پرته له دې چې د هغوی قوم، ژبه یا مذهب څه وي.

د مینې ځانګړنېصداقتوفادارياحترامزغمقربانيمهربانيباورکه په یوه اړیکه کې دا ځانګړنې موجودې وي، نو هغه مینه اوږدمهاله او پیاوړې وي.

د مینې ګټېد انسان ذهني سکون زیاتوي.د یوازیتوب احساس کموي.د خوښۍ او امید سبب ګرځي.د انسان شخصیت مثبت لوري ته وده ورکوي.د ټولنې د یووالي او سولې سبب ګرځي.د مینې او احترام اړیکهمینه پرته له احترام څخه بشپړه نه ده. که یو څوک له بل چا سره مینه لري، باید د هغه د شخصیت، نظرونو او حقونو درناوی وکړي. احترام د هرې سالمې اړیکې بنسټ دی.

د مینې ارزښتمینه د ژوند ښکلا ده. د مینې له برکته انسانان یو بل سره مرسته کوي، یو بل درک کوي او د ستونزو پر وړاندې یو ځای درېږي. هغه ټولنه چې مینه او ورورولي پکې زیاته وي، هلته سوله، پرمختګ او خوشحالي هم زیاته وي.

څو د زړه خبری ضرور یې ولولي خواجه زی

Jun 02 2026, 04:23 pm Jun 22 2026, 11:52 pm

دوه کاله، درې میاشتي او شل ورځی په دې دومره موده کې ما لس ناول ولیکل او اته ناول مې وژباړل یعنی هره ورځ بغیر له دی چې وګورم جمعه ده ، اختر دی فلان دی یا بستان هره ورځ می لیکنه وکړل هغه هم کوم دوه خط لیکنه نـــه 

هره ورځ د دوه زرو څخه ډېر خطونه مې لیکې یو ډول معتاد شوی وم په لیکنه داسي چې نشوم درېدلی او یوازی مخ ته روان وم او لیکنه مې کول ځان سره مې ویل ته خپل په کار زحمت وباسه خلک خپل راځې هغه وخت نږدی دې چې خلک پوه شې ستا لیکنه کې زحمت او رښتینولې ده ځان سره مې ویل خپل ژبي ته خدمت کوم او که نن نه وی نو څو کاله وروسته خو ضرور داسې یو کس پیدا کېږی چې زما د لیکنو ویلو وروسته ووایی ولای دغه خواجه زی نومې کس هم پښتو ژبي ته د رښتیا هم ډېر خدمت وکړ خو دا هسی خیال او هندی ډیالوګ و چې ما خپل ځان ورباندی خطا ویستی

خلک راغلل داسی نه وایم چې رانغلل خو ټول د کاپی لپاره راغلل زرګونو کسانو زما لیکنی زما د چینل څخه کاپی کړل او فسبوک ،وټساپ او نور ځایونو کې نشر کړل ځینې یې خو دومره ظالمان وه چې بیخی زما نوم یې لری کړو او ځان یې مفت خیټه د هغه لیکنې چې ما په شپو،شپو ورباندی زحمت ویستلی و لیکوالان معرفی کړل 

کله چې په دی خبره پوه شوم نو خدای په سر شاهد دی سخت زور یې راکړ او ټلګرام کې می کاپی بنده کړل د دې کاپی بند کولو په سر مې دومره بد رد او سپکاوی وخوړ چې حد یې نه درلود ځکه د ډېر کسانو د ممبر جذب کولو لاره وه او دا یې نشو زغملې چې زه یې داسی ناڅاپه ورباندی بنده کړم خو کله چې مې بند کړل د دی کنځلو او خبرو وروسته ډېر ملګرو د مختلف ځایونو څخه زما د شخصی ټلګرام چینل ته ځانونه راورسول 

خو ما دې مېنځ کې دوه غلطیانی بیا وکړل او هغه هم زما د بیعقلی څخه نه و، زما د ډېر رحم دلی څخه وو ځینو کسانو ویل ټلګرام نشو ډانلوډ کولای ناول فسبوک کی نشر کړه نو ما هم ویل زه خیر زه به ایډی جوړه کړم او خپل د ایډی څخه به یې نشر کوم څه ستونزه لری؟ 

خو خبر نه وم چی دا کار مې هسې وخت او انرژی ضایع کول وه یو څو د ګوتو په شمار کسان یې جذب کړل خو بیا همغه آش او همغه کاسه شوه هر کس راتلو کاپی کول او خپل چینل کې نشر کول دویم غلطی چې مې وکړل دا وه چې ناول مې د فایل په توګه نشر کول شروع کړل دا کار هغه ملګری چی فعال وه او حمایت یې کاوه هغوی هم له ډګر بهر او اوټ کړل

هغوی هم ناول لوستل بند کړل ویل راځو بیا په یو ځل کامل ناول مطالعه کوو څه جبر دی هر برخی ته دومره وخت ورکړو؟ خو دی خبری ته یې فکر ونکړ چې دا زه چې هره ورځ دومره په زحمت لیکم او د نشر کولو وروسته ستاسو کمینټ ته په تمه پاتی کیږم چې تاسو څه نظر لری ؟ زه څه وکړم؟

دا هغه غلطیانی وه چې ما مداوم توګه تر دوه کالو،درې میاشتو او شل ورځو تر سره کړل حتا همدا پرون ماښام او تر همدی څو ساعتو مخکې مې هم دا فکر ذهن کې و تر دی چې یو ساعت مخکی د یو ملګری سره مې خبری وکړل هغه اصل کې یو فارسی زبان لیکوال دی او بار،بار یې هم ماته ویلی وه چې راشه فارسی کې لیکنی ولیکه او نشر کړه ډېر خلک به یې ولولی خو ما نه منل 

نن ډېر خپه وم یعنی انسان چی خپل زحمت ته ګوری بیا دا ګوری چی خلک د تشویق او حمایت لځایه داسی خبری کوی لکه حق چی ورباندی لری او دا لیکوال نه دی د دوی نوکر دی نو خدای و راستی شیطان ویل ټول شیان ډلیټ کړه او ورځه بلا د دې ټولو پسی کړه 

خپل د دی فکرونو په اړه چې مې هغه ته وویل هغه پخندا شو ویل یې زه تاته د اول ورځی څخه حیران وم چې ته څنګه یو وخت کې ټلګرام ،فسبوک او زر نور ځایونه نشرات کوی او د چاپ ماشین په شان هره ورځ نوی لیکنه کوی؟ هغه ویل زه پوهیدم چې یوه ورځ ستړی کیږی او ټول پرېږدی 

خلاصه ښه خبری راته وکړل د هغه وروسته یې یو مشوره راکړل ویل یې تا خپل انرژی زر ځایونو کی په نشراتو باندی ضایع کړی او ګټه دی هم نور چینلونو ته رسولی او خپل د ټولو څخه شاته پاتی یې او له بلخوا خلک دی عادت کړې اوس ته دی مفت خور خلکو ته ووایه زه ناول تر هغه وخت نه نشر کوم چی فلان کار ونکړی ټول درباندی چغی وهی چی ولی؟ ته دومره شې شوی چې داسی کار کوی؟ او حق هم لری چی درباندی بابایی وکړی ځکه ته او ستا لیکنی هر چاته په مفت په لاس ورتلی اوس هیڅوک حاضر نه دی ستا لپاره حتا یو لینک لا ووهی او ستا بل چینل فالو کړی

او دا خبره یې یو دم رښتیا وه یعنی زه چی خپل لیکوال د دی دومره ناولونو یم که ووایم ناول ته لایک ورکړی یا خپل ملګری دعوت کړی نو زر نفر کمینټ کوی په غوسه چی ته اوس د لایک وږی شوی؟ ته اوس پر موږ خپل چینل نشر کوی؟ داسی حال کې چې همغه زما ناول چی نور چینلو کې وایی نو ښه په خوند د هغه ځای د اډمین خبره منی او ښه لایکونه ورکوی او خلک هم دعوت کوی خو که زه ووایم بیا نو الله اکبر کفر دی کفرررر

ځکه ما ټول بغیر د هغه ملګرو څخه چې شعور او انسانیت لری او د رښتیا هم زما د لیکنی مینوال دی دا نور ټول خپل په سر پورته کړی که زه اوس خپل د حق په اړه خبره وکړم ټول وایی دا هم دومره شو، دا ځان مغرور نیسی فکر کوی ډیر غټ کس دی او راغلی پر موږ ظلم کوی ناول نه نشر کوی د ناول په سر فرمایشات کوی پر موږ کم نظر کوی او زر نور اپلاتی وایی خلاصه تاسو نه یاست ملامت

ملامت زه یم چې تاسو مې داسی عادت کړی خو د دی وروسته نور بس دی نور نه په فسبوک کې ناول نشر کوم نه هم د ناول فایل پورته کوم او نه هم وټساپ کې ناول نشر کوم یوازی او یوازی ټلګرام کې نشرات کوم هغه هم په اندازه او مقدار او هر چا که فرمایش او خبره درلود پخیر دی لاړ شې راه باز جاده دراز زه هېڅ ستونزه نه لرم زه یوازی خپل مینوالو ته ناول نشر کوم نه هر کس ته البته هر کس زما ناول هم نشی ویلی ځکه اوس وخت ټول عشقی ناولونه غواړی کوم چې زه نه نشر کوم او دوی نامردا استوم 

 پوهیږی زه د شپی تر دوه ،درې بجو ویښ کښینم یا لیکم یا هم ژباړه کوم تر څو سهار ته تاسو ته ناول نشر کړم داسی حال کې چی د ناول اصولی معیار ۵۰۰ ټکی دی زه دوه زر ټکی لیکم او پر ځان دومره فشار راوړم د هغه ځواب کې بیا هم ځینې کسان راځی او وایی چې ولې دی دومره کم نشر کړی؟ فایل راوستوه ولی منظم نشرات نه کوی؟  ولی داسی یې او ولې هسی یې؟

داسی کسانو ته شیطان وایی جواب ورکړه او ښه کنځل وکړه چې ستا د پلار فایل چیرته زما سره دی چې ته یې زما څخه غواړی؟ خو بیا ځان کنترول کوم او لعنت په شیطان وایم خلاصه لیکل او یو چینل مخ ته وړل اسانه خبره نه ده بلخصوص ما ته خو یې عصبی مرض اچولی هر کس ته ځواب ویل د هر چا خاطر کول د هر چا خبره منل بیا دی مینځ کې د ځینو خرو خبره هم وړل او که راضی کیدل نه ورته ویل چې خیر دی زه یې شخصی کی کامل فایل دراستوم ته مه خپه کیږه د علیجناب ځو😒🩴🩴

خلاصه یو شهر ناپرسان مې جوړ کړی و چې ټول پکی اربابان او پادشاهان وه بغیر زما څخه خو نور بس دی بس بس د دی وروسته یوازی او یوازی ټلګرام کې ناول نشر کوم هغه هم په حساب  نور فسبوک کی ناول بند وټساپ کې بند فایل ناول نشر کول بند او هووو له خدایه غواړم چی کوم چینل زما دلیکنی څخه کوم چې ما بنده کړی کاپی وکړی او خپل چینل کی نشر کړی نو دومره ورته وایم چې یو زه یم او که نور نه وی یو سل نفر خو لرم نو فکر وکړه ۱۰۱ نفر چی یو ځل ستا په چینل ریپوټ ووهی څه حال به دی وی کاکا دی جارسی؟

نو د دی وروسته زما څخه دوری دوری ګرځی😁 زه نور د لیکوالی څخه خش ماشی ته راغلی یم او هوو د ابلیس پنځم پړاو تر څو چی زما د ټلګرام چینل وټساپ څه پر بلا وهم وټساپ خو مې د غیبت کولو لپاره جوړ کړی😁😂

د ټلګرام ممبر مې شپږ زره شپږ نیم زره ممبرو ته نه وی رسیدلی ولاکه په دی دوه دیدو وګوری چې بیخی د اشرف غنی زامن لا شی دومره مو زما زړه کباب کړی دوه نیم کال مې د مریدانو عزت وکړ خپل بی عزت شوم ورک دی دا بې وفا مریدان شې🩴🩴😁 نور مریدان نغواړم استعفا مې ورکړل د پیرتوب څخه😁

خلاصه چې تر څو فعال نشی ناول نشته کله چې فعال شوی ناول نشر کوم هغه هم پر اصوووولو دا بغدادی جنی ناول هم نور د میږی په شان لږ لږ نشر کوم څه جبر دی دوه وخت نشر کړم او خپل اعصاب وخورم؟ البته که دوه وخت مې هم نشر کوی نو اصلی اصول د ناول لیکولو باندی ۵۰۰ ټکی لیکم اضافه نه 

خلاصه د دې ټول خبرو مې دا و چې  نور ټول ځایونو کې ناول نشر کول بندوم او یوازی خپل شخصی چینل کی نشرات کوم نور دومره د هر چا د فرمایش منلو وار لاړ خلاص شو حوصله ما هم اخر به سر امد نو په راتګ مو خوشحالیږم که نه راځې ناز کوی نو بلایم د پشت تان بیخی نیاین خودم هستم و چند نفر دیګه دارم عشق هستن عشق😁😂

دغه زما د ټلګرام شخصی چینل لینک دی که زما د لیکنو شوقیان یاست راځې قدم رنجه کړی😁 

👇👇👇👇👇👇👇👇👇https://t.me/pashtoonovels0

که سرچ کړی ټلګرام کې پښتو ناولونه نو زما چینل به تاسو ته راشی زما د پروفایل عکس ورباندی دی خواجه زی

کنه دغه زما شخصی ایډی ده په ټلګرام کې که سرچ کې ولیکی یا حتا ګوکل کې ولیکی زما ټول اکانټونه راباسی

@shuhab09

خپل دښن و پېژنٸ!!!؟ او هېڅ يې له ياده مه غورځوٸ!!!؟

May 16 2026, 05:36 pm Jun 22 2026, 11:06 am

خپل دښن و پېژنٸ!!!؟ او هېڅ يې له ياده مه غورځوٸ!!!؟

يوه لرغونى لغمانى نکل دى څې کارغه خپل زوزان ( زوزات، کوشنيانونو، بچيانو يا کارغګي او کارغګۍ) ته ورم ( نصيحت ) کوه٠ 

څې اى زما زوزانه!!!;  ژوي (انسانان) ستاسو بېخې دښمنان دي، هغوى تاسو له منځه وړي٠ هرکله مو څې هغوى و ليدل څې ستاسو لور يې پل واخست،  را روان شو نو تاسو والوزٸ!!؟; يا که چېرې تيږګې ته ټيټ شو نو تاسو والوزٸ!!؟; او يا که چېرې تيږګې ته کېښناسته نو تاسو والوزٸ!!؟ 

کارغګي او کارغګۍ  ( بچيانو)  يې ورته و ويل پلاره جان!!؟; که هغوى تېږګې په جيب کې راوړي وي نو بيا!!؟ 

کارغه ور ته و ويل څې تاسو زما څخه ښه پوهېږٸ!!؟; 

خپل دښن و پېژنٸ!!!؟ او هېڅ يې له ياده مه غورځوٸ!!!؟                                                                                                        

خواجه زی لیکوال څو خبری

May 11 2026, 08:32 pm Jun 22 2026, 10:40 am

سلامونه او نیکې هیلې په دی امید چې ټول روغ او جوړ اوسیږی 

لومړی خو نړۍ مننه ستاسو ټول ملګرو څخه چې زما لیکنی مو خوښ کړل او زه مو تشویق کړم دا زما لپاره د ویاړ ځای دی چې ګورم دومره کسان زما لیکنی لولی او خوند ورڅخه اخلی

ما تازه دا دوه کال کیږی چې فعالیت پیل کړی او تل مې په دې دوه کلونو کې کوښښ دا و چې یو نوی لیکنه او ناول تاسو ته وړاندی کړم ما د زاړه او د هغه ناولونو او کتابونو د نشر کولو څخه بد راځې چی نور چینلونه یې خپل د چینل د مخکی وړلو لپاره نشر کوی 

زه دا عقیده لرم چې انسان باید خلاق او پر ځان باور اوسیږی ما فعالیت د صفر څخه شروع کړ او نن خوشحاله یم چې دومره کسان مې لیکنی لولی اوا حمایت کوی مې نو د هغه تازه لیکوالانو لپاره چی ګومان کوی لیکنه به یې هیڅوک ونه لولی دا نصیحت کوم چې نامید کېږی مه

اوس وخت د ټکنالوژی زمانه ده هر لیکنه د نشر کیدلو قابل ده البته په دی شرط چی یو مثبت پیغام خلکو ته ولری قلم او لیکل آسانه خبره نه ده. نو تل کوښښ وکړی خپل لیکنې د یو مفکوری او ملی ګټو پر اساس ولیکی نه د مشهور کیدلو او ممبر جذب کولو په خاطر

که ستاسو لیکنه کې اخلاص او جذبه اوسیږی خلک خپل ستاسو د لیکنو خواته مایل کیږی او اخر کې هغه تازه لیکوالانو ته چې نه پوهیږی د کوم خوا څخه لیکنه شروع کړی او چیرته یې نشر کړی ؟

دا پیام غواړم ورکړم چې زما چینل او ټول پر ما اړوند شبکې ستاسو په خدمت کیدی که ستاسو لیکنه ښه مفهوم او مثبت پیام ولری زه یې شخصا نشر کوم تر څو ټول نړۍ ته ورسیږی

کولای شې خپل لیکنی د ټلګرام لاندی ایدی ته راوستوی

@shuhab09

زما شخصي چینل ملګرو په ټلګرام کیدی او زه هلته نشرات کوم نو که کوم ملګری زما د ناولونو او لیکنو سره علاقه او شوق لری نو کولای شې زما لیکنی هلته وڅاری دغه زما د ټلګرام د شخصی چینل لینک دی

https://t.me/pashtoonovels0

البته که ټلګرام کې سرچ کړی پښتو ناولونه نو هلته هم زما چینل موندلې شې

تازه وخت کې فسبوک انسټاګرام او نور مجازی شبکو کې هم فعالیت کوم او ټول د خواجه زی لیکوال په نوم  دی خو زیاتر فعالیت مې ټلګرام کیدی نو هلته مې څارلی شې

بیا هم نړۍ مننه ستاسو ټولو ملګرو د حمایت او تشویق څخه#خواجه_زی_لیکوال

دښن ( ميرڅی، میرڅمن، دښمن یا غلیم )

May 04 2026, 10:39 am Jun 22 2026, 10:41 am

دښن ( ميرڅی، میرڅمن، دښمن یا غلیم )

  کره پښتو کې ورته ميرڅمن وایو :.

د دوست ضد، هغه چې درسره دوستي او ښېګړه نه کوي، رټي  او سپک وي دې، شته او ځواک دې اخلي، دود، ژبې او غښتليو درناوی دې نه کوي، ټولمنلو ارزښتونو ته دې درنښت نه کوي، وېره (خطر) در اړوي او مرګ ژوبلې ته دې لارې جوړوي. 

 پایله:

        1.        دا اړينه ده څې ژوی( وګړی یا انسان ) د هېڅ تن دښن نه وي. 

        2.        د دښن په لمنځه وړلو کې له بل دښن څخه لاس نیوی ترلاسه کولی شې.

        3.        د دښن هر څه ستا دښن دي، د هغه زوی، لور، مور، پلار، نيکه، مال، چرګ او چرګوړی، هر څه د دښمن ستا دښمن دي، ټول یې له منځه وړه. 

        4.        په هر بڼه څې دښن له منځه وړې؛!!، وې یې څه. هغه که په هر ځی کې وي؛ که په ټګۍ وي؛ که په دروغو وي؛ که په پټه او که په ښکاره. 

        5.        دښن ته و درېږه؛!!! که توره دې لنډه شوه، ور په سې کدم واخله. 

        6.        د نښتې په پیل کې د دښن میر او غښتلی تن یې له منځه وړه څې نورو په منځ کې وېره خپره کړي.

        7.        د الله دښن مه پرېږده!!!؟ هغه څې الله، د الله لارښونې او پرېګړې نه مني. 

        8.        له هر تن څخه ټک مه پورته کوه؛!!!؟ تن، تن ګوره هغه څې در ته لوی الله په ګوته کړي، څې په ځمکه کې ورانی بوږوي، هغوی ته پېر ورکړه څلورمیاشتې، بیا یې له منځه وې سه، له الله سره په هر څه کې بل تن ګډونکي یا مشرکین، یهود، عیسویان او دوې مخې وګړي چې د دوی وي او له تا سره وي چې شخړې درته پنځوي او را وړي.

        9.        له میرڅمنو، میرڅۍ، شته او زېرمې تر ټولو ژر برمته کوئ.

      10.      ميرڅي او ميرڅۍ ستا ستاینه نه کوي، هغه تل ستا سویي ستاینه کوي، ته یې خوله تل په کښلو او مخلو ډب کوه.

      11.      ميرڅي ستا له پاره ښه پېخلیک نه کښي، د دوی پېخلیک مه  منه.

      12.      ميرڅمنو ته یوه خبره رښتيا او دوې دروغ کوه.

      13.      ميرڅي ته خپل بډه داسې رټ کړه څې ستا له غشي پاتې شي، هغه یې درته له منځه وېسي.

      14.      په دښن لارې او ګودرې تړه.

      15.      د ښن په جکلیټو وژنه.

      16.      دښن باندې غلچکي بریدونه، له ادېرې، ښوونځۍ، مدرسې، روغتون او سځلوځی ( مسجدونو )، غرونو، خوړونو، کمرونو، ځنګلونو، غرونو، ټيټنګونو او درځنۍیو سیمو کوه.

      17.      ميرڅي ته له هر لوري ویخ و وسه.

      18.      میرڅي له ښکې، له پاس، له لوړ او له ځوړ څاره لکه د باز سترګې.

      19.      ميرڅي ته خپل ملګري په انګوللو رابوله لکه د لېوه ګډه تراڼ.

      20.      په دښن سر مه ورکوه سر ترې واخله.

      21.      هر څوک څې ستا په کور دننه شو، تا له منځه وې وړه، وړوندې کړه، ګوډ دې کړه، شل دې کړه. پر تا یې د اسلام دین کې قصاص ( بدله) نه شته. هغه که هر څوک وي؛ ملايکه ( تالب، ملا، شیخ، مولوي، ملک، ساتونکی(فوځي )، شپه میری ( څارندوی، پولیس، عسکر)، پټ میری (ځانګړو خدومتونه)، ګوندی، ایرانی، اېنګلیسی، روسی، پنجابی او امیرکایی) وي ستا میرڅی دی.

      22.      په ميرڅي لومړی وار مه کوه، پرېږده څې هغه درباندې وار و کړي، بیا یې ښه و دربه وه او له ښې یې و باسه.

      23.      ميرڅي که په پلو او که په سپرو له منځه وړې وې یې څه، څې د ميرڅمنو له ښې و وځي.

پنجابي ژبو ( اېندوانو  یا پنجابیانو یا توریانو) سره د دښنۍ پیل او د دوی کرکه له پښتنو څخه 

§       په غزني کې ستر شوی خوریه (د پښتنې زوی)!، ابو المنصور سبکتګین محمود (غزنوي) تورک تر ټولو لویه او خونړۍ جګړه له هندو شاهي واکمن یا امیر جایاپالا Jayapala څخه چې ۱۰۰٬۰۰۰ چمتو راټول کړل شویو هندو ځواکونو څخه، د لغمانو په پند او سند په ۳۹۰ لېږدي کې لغمان کې و ګټله. 

§       د بېلګې په بڼه محمود غزنوي یا غزنویانو پښتنو د ۳۹۲ لیږدي نه تر ۴۱۶ لیږديز پورې ۱۷ وارې په اېندې ژبو ( پنجابي ژبو  یا توریانو )، د هند په لویه وچې لوی او واړه بریدونه و کړ؛

§       په ۴۱۶ لیږدیز کال سلطان محمود د خپلې مور په ورم یې ملک خانو، ملک عامون، ملک داود،  ملک یحیا، ملک احمد، ملک محمود، ملک عارف او ملک غازي له ملاتړ او لمنې تړلو ورسته یوه په بل غږ و کړ چې تربورانو!!!؛ راځئ چې په سومنات  (سویلي هند د کاتیا وار پر سومنات) برید و کړو او سومنات یې ړنګ کړ.

دوېیم وار د احمد شاه ابدالي دوراني په پېر کې و شوه:

§        د جولی په ۱۶ ،  ۱۷۶۱  زېږدي کې احمد شاه ابدالي له مراهټه، پنجابیانو، سیکانو سره نښته و کړه، ۳ میاشتې اوږده وه، ۱۵،۰۰۰ زره جنګیالي شهیدان شو، ټول ۶۰،۰۰۰ تنه وو، د دښن څې ( ډېری یې ډارونکي شپانه، کروندګر، بلاو ګر غښتلي جنګیالي پنجابي ژبي و ګړي وو، چې ټول ګڼه ګوڼه یې ۱۰۰۰،۰۰۰ تنه وو، ۲۰۰،۰۰۰ مرهټیان، سیکان، پنجابیان اېندیان و وژل شو.  

د دې نښتې په پایله کې ۲۲،۰۰۰ مرهټه یان جنګیالي سرتېري و نیول شو؛ ۵۰۰ پیلان یا اتیان؛  ۱۴،۰۰۰ اوښان او جونګیان؛  ۵۰،۰۰۰ آسونه؛ ۲۰۰،۰۰۰ غواګانې. د اېند باجا یې و ټاکه او مرستیال یې ورته رښتنی پشتون افغان دوله ( نجیب خان دولت) و ټاکه. 

§       د پنجاب والي معین ملک میرمنو لاهور کې بغاوت له مالیې څخه کړی وو، احمد شاه چې زورنه پرې راوړه، عفه یې ورته و کړه، بیا یې والي و ټاکه،  د تل له پاره یې د پنجاب مالیه په سر و منله چې ورکوم به یې او د نادر افشار د پېر مالیه یې څې نه و ورکړې هغه یې هم ور کړه، او ۱۴۰،۰۰۰ میلیونه روپۍ (پونډ) یې کلنۍ مالیه په سر و منله. 

 احمد شاه بابا څې د اېند ولسمشر محمد عزیز الدین ثانی علمګریر و نیوه، بېرته یې د ډهلي ځای ناستی و ټاکه او د هغه مرستیال او د ځواک مشر یې د پېښور مانیرۍ کلي ژونګړ نجیب خان یا نجیب دولت د بشارت خان وراره و ټاکه، د اېند ولسمشر محمد عزیز الدین خپله لور د ده زوی تیمر شاه ته ور کړه، او هغه تیمرشاه د سر اېند او پانجاب والي و ټاکه. 

 د نجیب دلوله له مشورې پرته به مغولي باچا د تیمر شا خسر هېڅ کار نه کوه، د دې کار په کړ کېدلو د ده نږدې مشرانو عماد ملک، صفدر جنګ او میرزا نجف خان، د نجیب خان دوله په دندې حسد خوړه، کینه ګیري کوله، د دوی شیطانت او بخلي، کېنې، او لویې غوښتنې او د خپلو منافقتونو او دسیسو لاس پورې کړه، کله به یې جټانو، کله به یې پنجابي سیکانو، او مرهټیانو سره توطیيي او دسیيسي جوړولې او هغوی به یې پر دهلي د حملې کولو ته لمسول. 

عماد ملک، صفدر جنګ او میرزا نجف خان درېواړه پښتانه د پنجابیانو تاریخي غلامان، اجیران او چاپړوسان، سوسیسي کونکي او پښتو  پلورنکي شرمېدلي سرکوزي لومړني و ګړي دي.

 داسې پنجابي ژبو باندې پښتنو مسلمانانو جګړې وړلو ډګر ځی وو، ۸۰۰ کاله پرې پښتنو باچاهي کړې ده. د دوی دښني موږ ته احمد شاه بابا را په ګوته کړې، که هغه نه وی ویلي او د پښتو پېیلې نه وی، موږ نه پوهېدلو، څې دوی له موږ سره بېخې دښمني لري. په دې پېیله کې را په ګوته کوي. 

 نن مې بیا سترګې مـــــړې شوېپه دیـــــدن ولـــــــې نـــږدې شوېچې له یـــــاره هم پیـــــــــاله شومد اغــــــــیار ټولــــي خورې شوېتـــــــور مخــــونه چـاودي زړونههـــــم په سترګــو یې اېرې شوېپه ارمـــــــــان لاس ســـــره مږيچې پر مـــــوږه څه پیــرې شوېرقـــــــیبان عصـــــیان دې ګورېپه بــــــاد مراد زلفې خورې شوېد دیــــــدن خــــیرات مې وکــــــړهم په کښلو خولــــې خوږې شوېد خپل بخــــــت منــــــت راباندېچې سینې ســـــوې ســړې شوېد هـــــــــجران یـــــاور دې شوېپه وېصال یې زرغـــــونې شوېنیازمن ډلــــــــــې ډلــــې درومېپه ارمان پرېږدې کورونې شوېاحمــــــــــد نه وایـــي یواځـــــېسینـــــې ډېـــــرې کبابونې شوې

محمد حامد دورانی ( ۱۷۵۰ زېږدي، ۱۱۲۹ لېږدی. ۱۱۶۳ لېږدېز سپوږمېز)، احمد شاه دیوان، قلمي نخسه، ۴۹ چوپړي او د عبدالشکور، ۱۳۵۷لېږدی، ۸۳ چوپړي انځور.

         محمد حامد دورانی د امپراتور احمدشاه بابا د پېیلو (شېرونو یا شعرونو ) دیوان یې د احمد شاه بابا په مخ کې کښلی دی، په دې وخت کې احمد شاه بابا ۲۷ کلن وو او د پاچاهۍ درېیم کال یې و. په دې دیوان کې احمد شاه بابا د ۲۷  کلنۍ نه د ټېټ عمر شعرونه خپل ملګري چې د ده خپل معاصر لیکوال محمد حامد دوراني ته ور کول او هغه به په خپل لاس لیکل، چې څه کم درې زره بیتونه کېږي، د احمد شاه بابا په ۱۱۶۰ لېږدي سپوږمېز د شاوال، چې اکټوبر  ۱۷۴۷ لېږدي کې احمد غوره شو او مشر و ټاکل شو او ورسته له دې د احمد شاه  په نامه یاد شو،  په دې وخت کې ۲۵ کلن و.  

 اوس یې د مندنې ځای، زما د مېرمنې ټاټوبی ازبېکېستان، تاشکند، ملي لیکیتون، وي سي سي ایر  ( متحده روسیه) د څېړنو مرکز پې او شې او ، ګڼه ۷۳، پې این وي مسلسله ګڼه ۴۲۵۲، ۱۹۷۷ لېږدی دی. 

* ما یې انځور باستلی دی، له A4 یې د چوپړو(مخونو) جوسه  لږ اوږد دی.  ( #  ۴۰ انځور) 

ځینې پوښتنې له ځنې پوښتنو څخه له ځوابو سره یې:

۱ پوښتنه: ولې؛؟ اېندیان له احمد شاه بابا کرکه نه کوي،؟ 

۱ ځواب: د دې له پاره چې اېندونو ته ځواک او واک، تخت ټولوله په لاس ور کړه؛ بل یې زوم و ( څې خاوښې او انارګلي ښځه یې له ده سره په کندهار کې اوسېدله، څې کله مړ شو، بیا هغوی له کنداهار اېندا ته لاړه.)، اېند کې ابدال لویه ویاله، ستر بڼ و بوږ وو، د دې له پاره یې اېدوانو باندې هم ګران دی. بل لوري ته هغه کروندګر، شپانه او وحشي تور پنجابیان څې اوس ځواک فوځ په لاس کې دی، هغوی ترې کرکه لري او دښنۍ له پښتنو سره پالي.

۲ پوښتنه: په کوم رښتني ټکي او بهانو او دسیسو یې پښتانه و  وژه او کومو پښتانه یې په پټ دښنۍ و روزل؛؟ 

۲ ځواب: له روسانو، اېنګلېسانو، عربانو او جرمنیانو سره یې لاس یوه کړی دی، د اسلام په نوم چې د دوی ادري غړی تن دی، د هغه په نوم ټول مسلمانان وژني، او په تورو شخو تنګو، تنګو غلچکۍیو سترګو بېګنا مسلمانان وژني؛ د هغه اسلام نومي تن په نوم یې هر رهبر او د هغه ستر تړاک کونکي کومندانان؛ لکه: نورمحمد ترکي، حفیظ الله امین، اسدالله سروري او ډاکټر نجیب الله احمدزي، باندې د ځل او زیاتي ( ظلم او استبدات) په نوم یې داوود خان او کورنۍ تړاک کړه ( څې ګواکې دوی ظالمان او استبداګر دي) له ۱۲،۰۰۰ افغاني پښتنو جنرالانو سره. 

بله څې صبغت الله له کومندانانو سره په ورسک کې؛ اسماعیل طارق، برهان دین  یې له مسعود سره په افغان کالونۍ کې و روزه؛ حکمتیار یې شمشتو کې؛ عبدالرسول سیاف یې مهاجر بازار کې؛ عبدالعلي مزاري او شفاع دیوانه یې په حاجي کیمپ او اټک کې؛ خالص یې پروژه او جینکوټ کې او نور رهبران یې په منسېره، ابټ اباد، هريپور، واڼه، باړهچنار او وزیریستان پوځي پټو مرکزونو کې د وژنې له پاره روزوه. 

د کمنیزم ( په خپل سر پیدا نړۍ ) او ږېره خرېیلو، سرلوسو (چې په دین کې دا شتون نه لري کفر نه دی، ځکه د الله په کتاب کې هم دا نه شته. لکه د نورې نړۍ ټول مسلمانان هم داسې دي) په نوم یې ۱۰۰۰،۰۰۰ مسلمانان و وژل په خپلمنځي جګړو کې د همغه پنجابي اسلام نومي تن له پاره د اسلام دین له پاره نه. 

دوی ټولو په سې یې بله پټه ډله جوړه کړه د محمد عمر په نوم په کوټه کې یې و روزه څې پورته ني روزل شوي کسان یې د  وراني او ښارولۍ یا لارو د مالیي اخستلو ( فساد او پاټک ) په نوم و وژل.

د یوه مېلمه په نوم یې پرې ۷۰۰،۰۰۰ افغانان له منځه وې وړهږ

امریکایانو سره یې لاس یوه کړه، د خپلې خوښې تن یې په پښتنو ولسمشر و ټاکه. بیا یې په پټه دوهې د لیک څارونکي په نوم  د ټاټوبي د ټولوالې اداري ټولوالې مسولیت په غاړه اخستونکي او د ولسواکۍ ( جمهوریت ) څخه د واک لېږد په ۱۴ میاشتو کې تر لاسه کړه، او په زرګونو قاریان او د اسلام منونکي وګړي یې په پټه د اوبو په لویو ویالو د کونړ، ننګرهار، بدخشان او پنجشیر کې ورک کړه، په زرګونه کورونه یې د کتنې او تصفې په نوم له خپل ځواکونو سره، سره د پلازمېني او ځینې ولایتونو ټول کورونه و پلټل، وسلې او ډېرې پیسې یې خپلې کړلې او په تورو ښېښه یي زرې يي موټرو کې د مېلمنو  په نوم له کرښې وا ړول. 

۳ پوښتنه: په کومه یوه اوږمهاله پالسۍ کې دښن بریالی دی؟

۳ ځواب:  د دوی تر ټولو بریالی کار دا دی څې د اسلام دین ته د رابللو (تبلیغ ) په نوم په ټاټوبي او باندنۍ یو هېوادونو کې، جنرالان او کړ ځواکمنو ځواکونو کورونه او د ژوند کولو ځاینو پیدا کوي، او په پټو تړونونو، مالي او اوږدمهاله ملاتړ او واک ته رسولو له پاره ژمنتیا ور کوي، بیا په کودتا او جګړې پنځونې په ډول ترې ګټنې اخلي. د خپل دښنو کورونه په لارو کوڅو کې ترلاسه کوي، د غوږکي شمېرې او برېښنالیک یې تر لاسه کوي او په خپل پټ کار ترې کړ کېږي.

:- نوي ځوانان، تکړه لوبغاړي، ورزش یا سیالۍ کونکي او تر ټولو ښه نخښه ویشتونکي او زده کونکي په ګوته کوي او بیا یي خپل لیکو او سوسیسۍ ته رابولي.

:- یوازې په افغانستان کې جهاد فرض ګڼې ( یانې د ټولو خلکو وژل څې په هر بڼه وي، د الله له پاره) دې ته خپل جاسوسان روزي او خپل مسلمانان خپل ژبي په کوشنۍ، کوشنۍ بانو وژني. خو په خپل هېواد کې جهاد او د الله دین یا نظام منل نه غواړي. په دغه نوم روسیې لوري ته ورانی، جهالت، بې دیني، پنجابيتون( د پاکستان ګټې) رسوي. 

:- له سعدي عربستان سره پوځي ملاتړ لري، سعدي څخه اسراييل ۱۷ کیلومېتره پورې نږدي پوله (یا د لرې والي واټن) لري؛ لکه د لغمان له سرښکانو څخه تر درونټې پورې واټن(فاصله)؛ یا د پلازمېنې له پغمان بازار څخه تر کرغې ډنډ پورې؛ یا په کندهار کې له شهیدانو چوک څخه تر کابل اډې یا دروازې پورې واټن لري. یوه عرب په دې زرو کلونو کې جهاد و نه کړه او نه یې حمله وې وړه، ځکه دوی الته او پاکستان کې ټول اسلامي ملایان، مولیان، شیخان او پټ روزل شوي سوسیسیان جهاد نه مني. د الله رسول ورته ویلې دي څې د عربو جزېرې څخه یهودیان و شړئ؟ دوی بېرته را وستل او نږدې فلستین یې ور کړه، موږ ټولو مسلمانانو باندې فلستین ته دوعا کوي، څې هغه ازاد شي، هغه خپله اسراييل نخښه ده، یانې اسرایېل ازاد شي. په رښت کې پر موږ اسراييلو ته دعا کوي، ځکه هغه نخښه خپله اسرایيل دی. 

:- پښتانه په خپلو سویسیان مزدوران، روزل شوي کسانو یوه په بل له منځه وړي، یوه له بله د غټوالي، کېنې او ځواک او ټټر وهلو نښتو ته چمتو کوي.

:- بل غواړي چې پښتنې مرمنې د ښونې او روزنې، علم او پوهي مخه ډب کړي، تعلیم پرې بند کړي چې په اوږ مهاله پېر  کې ځکي او هوښیار کوشني ټولني ته را نه وړي. څې دوی په سویي ګټنه کار و نه کړي.

:- په لسو خپلو کسانو د ځواک او واک کولو څارې پر مخ وړي، څې د مشرانو په نوم یې په پښتنو مني تر څو شته مال دولت، پیسې زر او زېرمې ټولي خپلي کړي، هغه څې پخوا احمدشا بابا او تېرو پښتنو له دوی څخه د مالییې په نوم اخستې وې اخلي او خپلې دښنۍ ته په اوږد پېرې بڼه دوام ورکوي. 

:- د پښتنو په منځ کې کرکه، کېنه، بېلوالی او ناوړه سلوکو کړه وړه بوږ وي. او په وړاندې یې بل هر یوه بېل ژبي لمسوي او پټ پنډوي. 

:- د پښتنو هرې لړۍ، په هر یوه مشر ټاکلو کې دوی پټ لاس او په ګوته کول خپله برخه بولي.

:- پښتون باندې خپل پښتون وژلو او له منځه وړلو  کې تورمخي پنجابي ژبي ۸۰۰ کلنه سړو دودو ( تجربو) ښه پخه مخینه لري. په ډېر مهارت، نیرنګ، چل او دوکې یوه پښتون تېر او باسي او د بل پښتون وژلو ته یې چمتو کوي او مخرو یا کتلونکی، لمنځه وړنکی یا ژوند اخستونکی، څېر سترګی لوی جلات ترې رټ وي.

هغه پښتانه باچایان چې پنجابي ژبو په یوه نه یوه بڼه و وژل

１.  تيمر شاه ته یې زهر ور کړه د خپلې ښځو نوکرې په لاس یې و واژه.

§       په ١٧٧٩ زېږدي پېښور کې يې په وړاندي جوړه شوې دسيسه هم په ښه توګه شنډه کړه. 

§       ۹ کلن و چې احمد شاه د لاهور حاکم و ټاکه او یوه کال یې په ټولو پنجابیانو واک مني و کړه.

§       تيمورشاه به اته مياشتې په کابل کې او د ژمي څلور مياشتې په پېښور کې بلا اېصار کې اوسيده.

§       تيمورشاه په 1207سپوږمیز كال، د شوال په اووه مه (  1793/ 05/ 20 ) تر 22 كاله باچايي وروسته مړ او په کابل کې خښ شو.

§       د پیېلن تيمورشاه ابدالي دوراني باچا څې د خپل پلار احمد شاه دوراني  په شان پښتون پیېلن هم  و ، دا د هغه د پښتو پېیلې بڼه ده چې ( پنجابي ژبو، تورو اوړیدونکو شخو سترګو لرونکو دښنو له پاره ویلی دی :

نن مې بيا له تورو سترګو سره جـــنګ دىپر لــــبــــــانو يې د زړه د ويــنو رنګ دىکه پرې کړى سر په لاس ورله ورشـــــــملا په دایې باور نه شي زړه یې ســنګ دى ستا د حوسن لښکر راغى ځان مې بای لود عــــاشق د زړه ميدان هر ګوره تنګ دىعــشق او مشک پټول نه شي تيــــمورشاهچې په خپله ځان رسوا کا هغه رنــګ دى

２.  سردار محمد داود خان یې د نورمحمد ترکي څې له کوټې څخه راغی او د کمانډو ساتونکو: ببرک خان  په دوې مرمۍ یو، امام الدین په څلورو، مجيد په   ۱۵ کسیزه ټولي، د اسدالله سروري په کومندانۍ،  د ادېنې په شپه ۶:۰۵ سره د خپل کورنۍ له  ۵۵ تنو  سره هر یوه په، ۴ مرمرمۍ یو له منځه وې وړل. 

３.  ډاکټر نجیب الله یې د نړۍوالو ملګرو ملتونو په دفتر کې د څلور پټو پنجابیانو او حمیدګل په لاس، په ۴ مرمۍ یو و ويشته، په وینو یې لړلی  په رسۍ و تړه، خيټه یې ورته یوه لورې بربڼه کړه، او د ښې پښې پرتوږ یې د ۲ څپکو په اندازه څېر کړه چې د تن پټ غړي یې خلک و ګوري، د شرمولو او ملنډې وهلو په ډول یې په خوله کې پیسې، په لاس کې سګرټ کېښده او ورسته یې مړی په دار کړه.

４.  اوستاد برهان الدین ربانی: د مېلمنو په نوم یې مېلمستون ته راغله، د سولې غړو په نوم، د لنګۍ په منځ کې ځان وژونکي درون بم شتون درلود، په هغه یې له منځه وې وړه.

 سرغندوي کسان څې د پېخلیک په اوږدو کې یې له منځه وړي دي. 

１.  پیېلنه ( شاعره ) ملاله میوندواله یه ملالۍ میوندۍ د سین دي ډګروال په لاس شهیده کړه په خیګ کلي کې. 

２.  پیېلن پوهان صدیق الله رښتین، د ډلوټپلو په لاس په پېښور کې ترورو کړه.

３.  پېیلن ملنګ جان د ډلوټپلو په لاس په پېښور کې ترورو کړه له خپل زوی دوجان سره.

４.  پېیلن اوستاد اساک ( اسحق) ننګیال د نیجب ننګیال پلار د ډلوټپلو په لاس په پېښور کې ترورو کړه.

５.  حاجي خلیل( خلیل حاجي، یا خلیل رحمان ځدراڼ حقاني) د څرګندو سوسیسیانو ځان وژونکو  په لاس په کابل کې د څځلوځی ( مسجد ) په منځ کې ترورو کړه.  

６.  پېیلن مطیع الله توراب یې د ناڅرګندو سوسیسیانو په لاس په کابل کې، روغتون پر تخت د زهرو په درملو ترورو کړه. 

 سندرغاړي: 

１.  سرغندوی سندغاړی خان کرباغی یې د ډلوټپلو په لاس په کابل کې ترورو کړه، د کابل منډهۍ په منځ کې له شاه په سره و  ويشته.

２.  سرغندوې سندغاړې بخت زمینه یې د ډلوټپلو په لاس په کابل کې ترورو کړه او مزاييل پسې یې وتړله.

３.  سرغندوی سندغاړی محمد داجان  یې د ډلوټپلو په لاس په ننګرهار  کې ترورو کړه، د درنټې په سېمه کې هلیکوفټر پر نسوکورولو یې له منځه  وې وړه.

４.  سرغندوی سندغاړی عبیدالله کندهاری یې د ډلوټپلو په لاس په کندهار دامان ولسوالۍ کې ترورو کړه، ژوندی یې په شګو کې و منډه او بیا یې په سترګو او سر و ويشته.  

５.  سندغاړی پینده محمد پینده یې د ډلوټپلو په لاس په لغمان د مهترلام ولسوالۍ بدیع اباد سیمه کې ترورو کړه، په بګۍ کې ناست په ټټر و ويشته.  

یادونه او اخځوک: * د پرانستي پېخلیک  لومړی ګڼه څېړونکی

محمد ابراهیم اواب

May 02 2026, 11:27 pm Jun 22 2026, 11:10 pm

محمد ابراهیم اواب (د ۱۹۹۸ کال د اکتوبر په ۷مه د افغانستان په کونړ ولایت کې زیږېدلی) یو کلینیکي مایکروبیولوژیست، د سایبر امنیت متخصص، څېړونکی او ښوونکی دی. د هغه کار د کلینیکي مایکروبیولوژۍ، د انټي مایکروبیل مقاومت، ډیجیټل روغتیايي امنیت، او د معلوماتي ټکنالوژۍ د روغتیايي سیستمونو په څو څانګو کې د ګډو تطبیقي څېړنو څخه جوړ دی. هغه د Awwab Academy بنسټ اېښودونکی دی، چې د طبي او تخنیکي زده کړو لپاره یو آنلاین تعلیمي نوښت دی.

لومړنی ژوند او زده کړې

محمد ابراهیم اواب د افغانستان په ختیځ کې زیږېدلی او له کوچنيوالي یې له بایومیډیکل علومو او معلوماتي ټکنالوژۍ سره علاقه لرله. هغه په پیل کې د طبي لابراتوار ټکنالوژۍ زده کړې تعقیب کړې او د کلینیکي تشخیص او لابراتواري کارونو بنسټیز مهارتونه یې ترلاسه کړل.

وروسته یې خپلې لوړې زده کړې د مایکروبیولوژۍ په برخه کې دوام ورکړ او د لندن د Queen Mary University څخه یې د ساینس ماسټري (MSc) درجه ترلاسه کړه. د هغه د ماسټرۍ څېړنې په طبي مایکروبیولوژۍ متمرکزې وې، په ځانګړي ډول د انټي مایکروبیل مقاومت، د میکروبونو پتالوژي، او تشخیصي طریقو باندې. هغه اوس مهال د مایکروبیولوژۍ په دوکتورا کچه څېړنه کوي.

د خپلو تحصیلي مرحلو پر مهال یې په کمپیوټري بیولوژۍ، روغتیايي معلوماتي سیستمونو او د روغتیايي سایبر امنیت په اصولو کې هم اضافي زده کړې ترلاسه کړې.

علمي او څېړنیز مسلک

د اواب علمي کار د کلینیکي مایکروبیولوژۍ او ساري ناروغیو په برخه کې متمرکز دی. د هغه د څېړنې علاقې لاندې موضوعات رانغاړي:

د انټي مایکروبیل مقاومت (AMR) میکانیزمونه د باکتریاو پتالوژي او د کوربه–میکروب اړیکې د لابراتواري تشخیص نوښتونه د کلینیکي مایکروبیولوژۍ مالیکولي تشخیصي لارې تطبیقي مایکروبیولوژي او کلینیکي کارونې هغه په افغانستان او انګلستان کې د طبي زده‌کړو او لابراتواري روزنې په پروګرامونو کې هم تدریس کړی دی.

هغه د لابراتوارونو او څېړنیزو مرکزونو په ګډو علمي چاپېریالونو کې برخه اخیستې او د زده‌کوونکو د لارښوونې او د تعلیمي نصابونو په جوړولو کې یې ونډه اخیستې ده.

سایبر امنیت او ډیجیټل روغتیا

د خپل بایومیډیکل مسلک تر څنګ، اواب د سایبر امنیت په برخه کې هم کار کوي، په ځانګړي ډول د روغتیايي سیستمونو د ساتنې او د طبي معلوماتو د امنیت په برخه کې.

د هغه د کار ساحې:

د روغتیايي سیستمونو لپاره د سایبر امنیت چوکاټونه د برېښنايي روغتیايي ریکارډونو ساتنه د طبي معلوماتي سیستمونو د ګواښونو کشف په تشخیص کې د مصنوعي ځیرکتیا اخلاقي کارونه د بایوانفورماتیکو د معلوماتو امنیت هغه د ملي سایبر امنیت ادارې او نورو سایبر امنیتي نوښتونو سره هم همکاري کړې ده.

تشبث او تعلیمي بنسټونه

په ۲۰۱۹ کال کې، اواب د Awwab Academy بنسټ کېښود، چې یو وړیا آنلاین تعلیمي پلیټ فارم دی. دا پلیټ فارم د طبي، مایکروبیولوژۍ او معلوماتي ټکنالوژۍ زده کړې وړاندې کوي، په ځانګړي ډول د کم امکاناتو لرونکو هېوادونو زده‌کوونکو لپاره.

هغه وروسته لاندې بنسټونه هم جوړ کړل:

Awwab Software Company Awwab Institute of Technology and Computer Science دا ادارې د سافټویر جوړونې، پروګرامنګ، سایبر امنیت او تخنیکي زده کړو په برخو کې فعالیت کوي.

تدریس او علمي ونډې

هغه په لاندې برخو کې تدریس کړی:

کلینیکي مایکروبیولوژي لابراتواري تشخیص د طبي زده‌کوونکو روزنه د ساینس لپاره ډیجیټل تعلیمي مواد خپرونې

هغه د لاندې کتابونو لیکوال دی:

Handbook of Medical Microbiology Practical Clinical Microbiology for Healthcare Professionals جایزې او ویاړونه

د College of American Pathologists Gold Medal د افغانستان د کورنیو چارو وزارت د Education Hero Award اوسنی کار

هغه اوس هم په افغانستان او انګلستان کې خپل علمي او څېړنیز فعالیتونه پر مخ وړي، په ځانګړي ډول په لاندې برخو کې:

د انټي مایکروبیل مقاومت څېړنه د روغتیايي سایبر امنیت پرمختګ د ډیجیټل زده کړو پراختیا د مصنوعي ځیرکتیا کارونې په طبي تشخیص کې لنډیز

محمد ابراهیم اواب یو څو رشتوي څېړونکی دی چې د مایکروبیولوژۍ، سایبر امنیت او ډیجیټل زده کړو په یوځای کولو سره د معاصرې روغتیايي ساینس په پرمختګ کې ونډه لري.

حافظ ګل محمد مرغزی او احمد شاهي شاهنامه

Apr 29 2026, 08:04 am Jun 22 2026, 10:36 pm

څېړونکی: سید ادریس سادات 

حافظ ګل محمد مرغزی د پښتو په کلاسيکه شاعرۍ کې یو ډېر تکړه شاعر تېر شوی چې د احمدشاه بابا په دور کې یې ژوند کړی، نوموړی له احمدشاه بابا سره په ډېرو نظامي سفرونو کې ملګری و، دی د موسی زوی د پښتونخوا د صوابۍ د مرغز نومي کلي دی چې د دربار لیکوال و او په ( ۱۱۲۶ هـ ق) کې پیدا شوی دی. نصاب،اتم ټولګی، ۱۳۹۶: ۱۴۰

استاد رشاد لیکي چې د حافظ ګل محمد مرغزي د خاپوړو ځای د مرغز نومي کلی دی چې د پېښور شمال شرقي لوري ته پروت دی، دغه سیمه د کوزې پښتونخوا د صوابۍ یو کلی دی چې د صوابۍ ولسوالۍ په مرکز کې موقعیت لري، دلته زیاتره خلک د قوم له لحاظه یوسفزي دي او یو څه پکې اکاخېل او یاراخېل هم شته. 

په تخمیني لحاظ د دغه کلي تاریخ درې سوه کاله پخوانی ګڼل کېږي او دغه کلي ته ځکه د لرغوني کلي په نظر نه ګوري چې په دغه کلي کې ډېر کم علمي کدرونه تر سترګو کېږي. یاد، ۱۳۹۵: ۲۷

دا چې مرغز څه ډول ځای دی؟ تاسې کولای شئ چې ویډیوګانې یې په سوشل میډیا کې وګورئ، اوس لپاره به زه تاسې ته د حافظ ګل محمد مرغزي او شاهنامې په اړه معلومات درکړم.

حافظ ګل محمد مرغزي ډېر شعرونه داسې لیکلي چې د پښتنو لپاره نصایح وړاندې کوي، دا د رحمان بابا د سبک لاره ده او دا هم امکان لري چې دی دې هم لکه د یونس خیبري، میهن خلیل، معزالله خان مومند، نواب محبت خان، اخوند ګدا او حافظ الپوري په څېر د رحمان بابا د سبک پیرو شاعر وي؛ مګر دا چې ولې یې د رحمان بابا د ادبي مکتب پیرو نه دی حساب کړی؛ نو شاید عمده دلیل یې دا وي چې د دې په اړه کره معلومات نشته او که شته هم؛ 

نو ډېر لږ دي. بهیر، ۱۳۹۲: ۶۸

د رحمان بابا د سبک د پيرو په پلوۍ يې يوه بېلګه وړاندې کوم:

د مجلس یاران دې ولاړل را به نه شي

که تل ژاړې د مرغز په ګورستان

يا:

ګاه دې مخ، کله دې څنګ

ګاه دې صلح، ګاه دې جنګ

اوس خندا کوه خوشحال شه

له زړه لرې کړه دا زنګ

که دولت درسره ډېر شي

خود به پاتې شې ملنګ

تمام لاندې شول تر خاورو

ډېر یوسف غوندې خوشرنګ

له اشنا سره اشنا شه

که ته ډېر یې شوخ و شنګ

حافظ پاڅه قلندر شه

بس دی پرېږده نور اهنګ

له دغه کلامه یې هم معلومېږي چې شاید دی د رحمان بابا د سبک پیرو شاعر وي.

داسې ښکاري چې د ژوند ډېره برخه یې له هېواده بهر په پنجاب کې تېره کړې وي، له شعرونو یې داسې ښکاري چې په پاني پت جګړه او بیا ډهلي کې هم له احمدشاهي لښکرو سره یو ځای و، له وطنه په جدایۍ کې یې یو بیت دلته را اخلو:

که مرغز لرم وطن

ترې جدا یم په دا تن

دا امید لرم له خدایه

که مې بوزي له دې ځایه

که سفر کړي د ختن

هیر به نه کړي خپل وطن

په کمند د غم اسیر یم

بې وطنه اوس فقیر یم

د ختن د ملک غزال یم

اوس بندي د غم په جال یم 

دا چې ما ته دا شخص ولې مهم ښکاره شو چې څېړنه پرې وکړم؟ د دې علت دا و چې دغه شخص احمدشاهي شاهنامه لیکلې ده، په یادې شاهنامې علامه عبدالشکور رشاد پېژندنه او تعلیق لیکلی او محمدمعصوم هوتک یې د متن سمونه او سریزه چمتو کړې، کتاب ۷۷۲ مخونه لري او د پښتو ادب یو مهم اثر ګڼل کېږي. یون، ۱۴۰۱: ۱۷۶

ویل کیږي چې احمدشاه بابا هند ته د خپلو لښکر کشیو پر مهال د پښتو ژبې همدې شاعر ګل محمد مرغزي ته دنده سپارلې وه چې د پښتو ژبې دریمه شاهنامه یعنې احمد شاهي شاهنامه ولیکي.

حافظ ګل محمد مرغزی چې د احمدشاه بابا په لښکرو کې شامل وو، احمد شاهي شاهنامه یې ولیکله، چې یو ځل په جنګ کې له منځه ولاړه او بیا یې د سره ولیکله.

چې یوازینۍ معلومه نسخه یې اوس د بریټش په موزیم کې خوندي ده.

په زبان دراني 

ښه بیان دی افغاني

د احمد شاه در دران 

پکې حال مې کړه بیان 

چې کتاب مې شي تیار 

په تحریر زما نګار 

په لښکر کې د سردار 

په تاراج شه د کفار

په څو ورځو وم خاموش

بیا مې شعر راغی په جوش

مثنی مې شاهنامه شوه

بیا تازه مې دا خامه شوه

                         وزیري، ۱۳۹۴: ۱۳۴

عبدالکریم عامر په یوه ویډیو کې چې یوټیوب کې یې خپره کړې؛ ویلي دي چې حافظ ګل محمد مرغزی د میا عمر څمکني مرید و او میا عمر څمکنی داسې پیر و چې احمدشاه بابا به هم د ده په لاره تېرېده؛ نو ضرور به یې له ده نه دعا اخیسته او د ده عقیدت ته به ورته.

دا چې د وخت پادشاه ورځي؛ نو له دې څخه هم معلومېږي چې دا اعلا، منلی او باوري پیر و.

عامر دا هم وایې چې حافظ ګل محمد مرغزي په دوو زامنو د محمدي نوم ایښی او د دې علت دا و چې یو زوی یې محمدي مړ شوی؛ نو بیا یې بل زوی باندې له مینې هماغه نوم کېښود.

ده ځان قریشي عرب یاد کړی او د ابوبکر صدیق په اولاده کې په لاندې ډول ځان حسابوي:

د حافظ علي نسب دی

که په ذات، په خېل عرب دی

د حضرت صدیق اولاد دی

په قریشو کې دی یاد دی

دا به یې هېڅ نه شي پکار

بې له فضله د ستار

دا چې ولې دی ځان ته حافظ وايي؛ نو د دې هم کره معلومات نشته؛ خو شاید یا د قرآن حافظ وي او یا یې هم ځان ته لقب غوره کړی وي.

د ده ژوند تر ۱۱۷۹ کاله پورې یقیني دی او دا داسې معلوم شوی چې د حافظ په شعرونو کې د یو بل شخص چې ده ته نږدې دی؛ د هغه یادونه یې په شعر کې کړې او د هغه د مرګ نېټه موږ ته معلومه ده؛ نو ځکه یې موږ هم ژوند تر ۱۱۷۹کاله پورې یقینې ګڼو.

په همدې اساس د دغه مقبول شاعر يو منظوم کتاب چې شاهنامه نومېږي؛ موږ ته راپاتې ده، دغه شاهنامه د حافظ ګل محمد مرغزي منظوم اثر دی، ياده شاهنامه څه باندې دوه نیم سوه کاله پخوا حافظ ګل محمد مرغزي لیکلې چې د دوکتور عبدالشکور په زیار په ۱۳۸۷ ل کې د رشاد اکاډمۍ له خوا خپره شوې، تر دغه وخته د دغې شاهنامې قلمې نسخې د انګلستان په بریټیش موزیم کې ساتل کېدې، په دغه کتاب کې د احمدشاه بابا د ۱۶ کلونو ځینې تتې او خورې ورې پيښې بیان شوې دي.

دغه شاهنامه په پښتو کې یواځنۍ معلومه شاهنامه ده چې موږ ته یې د احمدشاه بابا د وخت ټولې پېښې ټکي په ټکي رارسولي دي؛ خو دا چې دغه شاهنامه اوس اوس چاپ شوې؛ نو د ډېرو پښتنو لاس ته هم لا ورغلې نه ده او په ډېرو کمو ځایونو کې ترې استفاده شوې ده. عامر، ۱۴۰۴: yt

احمدشاهي شاهنامه ۳۶ بحثونه او فصلونه لري چې پیل یې داسې دی:

اول ثنا ده د سبحان

چې پادشاه دی د جهان

که هزار مې زبان

په څو قسمه که بیان

نه به شي له ما ادا

که ګویا شي واړه دا  

                                                    نیازی، ۱۳۷۶: ۲۴۴

د حافظ مرغزي له شعره داسې ښکاري چې دی ښه پوخ او د ښې قريحې خاوند شاعر تېر شوی، ياده شاهنامه يې په نظم ليکلې او د نظم بحر يې لنډ منظوم بحر دی، دغه بحر پخوا ډېرو لوړو شاعرانو پاللی او د دغه بحر په شعر کې تجربه کول څه اسانه خبره نه ده.

د ده له شعره موږ پوهېږو چې دی په هغه وخت کې ښه شاعر او د ښې مطالعې خاوند تېر شوی، کېدای شي چې حافظ مرغزي ډېره نوره شاعري هم کړې وي؛ خو لا موږ ته په لاس نه ده راغلې.

دا چې د شاهنامې په اړه ډېر معلومات په لاس کې لرو او په هر ځای کې په اسانه پیدا کېږي؛ نو نور پرې نه غږېږم، هیله ده چې زما دغو معلوماتو تاسې ته یو څه ګټه کړې وي.

په اخر کې د حافظ ګل محمد مرغزي په دغه څو بیتونو له تاسې څخه رخصت اخلم.

چې فرمان د شهریار و

په زیبا ښکلی ګفتار و

چې حافظ دې شاهنامه که

په جهان دې دا نامه که

شهنامه دې که رنګین

جوړ زیبا درشمین

پکې حال دې د جهان وي

ښه ګنجونه دې عیان وي 

                             احمدي، ۱۴۰۳: ۱۳۰

پايله

معلومه شوه چې حافظ مرغزی د مرغز د کلي دی او دی د ښې شاعرۍ تر څنګ يو ښه ناظم هم دی، د ده شاعري او ټول اثار تر اوسه نه دي راټول شوي او دا يوه تشه هم ده، دلته تر يوې اندازې هڅه شوې چې د ده د شاعرۍ نورې بېلګې هم راواخيستل شي او د دې تر څنګ د ده د ځينو ناويلو اړخونو روښانول هم زموږ د موضوع يو اصل دی.

وړانديز

زه د دغې لنډې څېړنې په اخره کې يو وړانديز لرم چې هغه هم د افغانستان د علومو اکاډمۍ محترم مقام ته يې کوم:

۱- که د حافظ مرغزي په ژوند او اثارو يوه د نوماندۍ علمي پروژه اړوند څېړونکي ته ورکړل شي او تر څنګ يې د ده ټول اثار راټول او منظم چاپ شي؛ نو يوه لويه تشه به راډکه شي، ما غوندې د يوه مينه وال تنده به هم پرې خړوب او هم به د ادب ميدان ته يو څه برابر او وړاندې شي.

مأخذونه 

۱ ــ  د پښتو ادبیاتو تاریخ منځنی کلاسیک ادبي پېر، شهسوار سنګروال نیازی، کابل،  ۱۳۷۶ ل. 

۲ ــ  پښتو نثر منځنۍ دوره، پوهیالی فهیم بهیر، ۱۳۹۲ ل. 

۳ ــ د ښوونځي نصاب،اتم ټولګی، پښتو، ۱۳۹۶ ل.

۴ ــ  پښتو د تاریخ په بهیر کې، محمد اقبال وزیري، هالنډ، ۱۳۹۴ ل.

۵ ــ  ادب تاریخ کلاسیکه دوره، پوهنیار جهانزیب احمدي ، د بشرمل زرغون په زيار، مومند خپرندويه ټولنه، ننګرهار، ۱۴۰۳ ل.

۶ ــ  د پښتو لرغونو ادبیاتو محتوایې فورمونه، پوهاند دوکتور محمد اسماعیل یون، د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو پوهنځي استاذ، ۱۴۰۱ ل.

۷ ــ پښتانه قبیلې وپېژنئ، ډاکټر لطیف یاد، ۱۳۹۵ ل.

۸ ــ د استاد عبدالکريم عامر یوټیوب چینل. ۱۴۰۳ ل.  

زنده گی نامه (بیو گرافی) نویسنده بزرگ افغانستان پرویز محمدی

Apr 10 2026, 09:13 am Jun 22 2026, 10:40 am

پرویز محمدی، زاده کابل، ناحیه ۱۱، در سال ۱۳۸۴، صدای جوانی است که قلم و دوربین را به‌عنوان ابزار روایت جهان در دست گرفته است. از همان روزهای نخست زندگی، کنجکاوی و عشق به کشف حقیقت، پرویز را به سمت دنیای نوشتن و عکس گرفتن سوق داد. او اکنون محصل رشته ژورنالیزم در دانشگاه البیرونی است، اما قدم‌هایش در دنیای ادبیات و روزنامه‌نگاری از سال‌ها پیش آغاز شده است. پرویز شاعری است که کلماتش رنگ و نور دارند و نویسنده‌ای که روایت‌هایش، زندگی‌های کوچک و بزرگ اطرافش را به قصه‌های تاثیرگذار تبدیل می‌کند. او ژورنالیست و فوتوگرافری است که از لنز دوربینش، جزئیات را به گونه‌ای ثبت می‌کند که لحظه‌ها هرگز فراموش نمی‌شوند. علاقه‌اش به گرافیک دیزاین و خلق تصاویر بصری، نشان از چشم هنرمندانه و چندبعدی او دارد. در سال ۲۰۲۰، پرویز محمدی به عنوان نویسنده برجسته نوبل را کسب کرد، جایزه‌ای که نه تنها استعدادش را به جهانیان معرفی کرد، بلکه الهام‌بخش نسل جدیدی شد که به دنبال یافتن صدای خود در میان هیاهوی دنیا هستند. سبک شاعرانه و زنده‌ی نوشته‌های او، همواره خواننده را به دنیای خیال و واقعیت همزمان می‌برد و خاطرات و احساسات را در هم می‌آمیزد. پرویز محمدی، تنها یک نویسنده و شاعر نیست؛ او راوی زندگی است، ثبت‌کننده لحظاتی که گذرا به نظر می‌آیند اما با قلم و دوربین او، جاودانه می‌شوند

ذهني ځواک او د حواسو کنټرول: د بریا لارې چارې پېژندنه

Feb 23 2026, 10:03 am Jun 21 2026, 10:29 pm

انسانان هره ورځ د خپلو حواسو له لارې بې شمېره معلومات ترلاسه کوي. زموږ ذهن د دې معلوماتو په اداره کولو، پوهېدو، او عملي کولو کې مرکزي رول لري. په دې مقاله کې به تاسو زده کړئ چې څنګه خپل ذهن او حواس په هوښیارۍ سره کنټرول کړئ، د حسي خطاګانو په پوهېدو سره خپل شخصي موثریت لوړ کړئ، او د عملي اهدافو د ترلاسه کولو لپاره د ذهن ځواک وکاروئ.

د ذهن دوه اساسي پروسې

د ذهن د فعالیت دوه مهمې پروسې شتون لري:

د حواسو د پوهیدو پروسه (Sense-Perceptive Process)

دا پروسه د حواسو له لارې پوهه ترلاسه کوي. ټول انساني تجربې د لید، اورېدلو او لمس له لارې رامنځته کیږي.

د قضاوت پروسه (Judicial Process)

دا ذهني پروسه د فکر کولو، تحلیل او انتزاعو له لارې کار کوي. د حواسو له تجربو مواد دلته د منطقي فکر لپاره کارول کیږي.

حسي خطاګانې او عملي اهمیت

زموږ حواس تل په بشپړ ډول دقیق نه وي، او کله ناکله موږ ته ناسم ادراک ورکوي. د حسي خطاګانو پوهه موږ سره مرسته کوي چې د ورځني ژوند ستونزې په هوښیارۍ سره اداره کړو، د نورو خلکو پر وړاندې اغېزمن عمل وکړو، او خپل تصمیمونه د حقیقت پر اساس جوړ کړو.

د ذهن هوښیار کنټرول

د ذهن ځواک ستاسو د بریا کلید دی. کله چې تاسو د خپلو فکرونو او حواسو کنټرول زده کړئ:

ذهني سکون او ځان کنټرول ترلاسه کوئ

د اضطراب او ګډوډۍ مخه نیسئ

خپل اهداف په مؤثره توګه تعقیب کوئ

بریا یوازې د بهرني شرایطو پورې نه تړلې، بلکه ستاسو د فکر، ادراک او داخلي ځواک د کارولو پورې تړلې ده.

پایله

د ذهن پوهه، د حواسو دقیق استعمال، او د حسي خطاګانو درک د هر انسان لپاره اړین دي. کله چې تاسو خپل ذهن په هوښیارۍ سره مدیریت کړئ، تاسو نه یوازې خپل ځان، بلکه خپل ژوند او بریا هم په مؤثره توګه کنټرولولی شئ.

خواجه زی

Jan 20 2026, 06:46 pm Jun 22 2026, 09:48 am

پښتو ناول لیکوونکی خواجه زی 

پېژندنه:

زه خواجه زی یم، د پښتو ادب مینه‌وال او لیکوال. د ژوند ساده کیسې، مینه، ډرامه، او د کلیو ژوند مې د خپلو ناولونو او کیسو موضوع ګرځولې ده. زه هڅه کوم چې پښتو لوستونکو ته تازه، روانه او زړه راښکونکې کیسې وړاندې کړم.

زه خپلې لیکنې خپل شخصی ټلګرام  چینل کی نشر کوم دا یی لینک دی

https://t.me/pashtoonovels0

البته تازه می فسبوک اکانت هم د  خواجه زی صاحب په نوم جوړ کړی او هلته هم نشرات کوم

https://www.facebook.com/profile.php?id=61572668542014&mibextid=ZbWKwL

تر څو لوستونکي هر وخت زما نوې کیسې او ناولونه په آسانه توګه ولوستل شی. که تاسو د پښتو ادب، رومانټیک، ډرامه، او اسرار کیسې خوښوئ، نو زما لیکنې به ستاسو لپاره ځانګړې تجربه وي.

زما لیکل شوی ناولونه عبارت دی له :

1: ګرګ آشتي ناول 

دا ناول چې ژانر او کیسه یې زیاتر عاشقانه او اجتماعي ده د یو جنۍ د ژوند کیسه روایت کوي چې ښار کې اوسیږی او خپل د کور کلې لومړۍ جنۍ ده چې پوهنتون کې درس وایی، په پوهنتون کې دا په یو هلک مینه کیږی او فکر کوی همدا رښتینی مینه ده؟ خو قسمت یو بل څه دیته ټاکلې ... کوم کسان چې د عاشقانه او عین حال کې روان داستان د ویلو شوقیان دی دا ناول ورته معرفی کوم په درې پړاو کې لیکل شوی لومړۍ پړاو ګرګ آشتي دویم شهرې جنۍ په کلې کې او دریم د پښتون غیرت په نوم.

2: ابلیس ناول

دا ناول ډارونکي کیسه لری یو هلک په نوم د محمد طاها د یو عادی ژوند په لټه کیدی خو قسمت ورسره یاری نکوی او تل ستونزی مخکې راځې او غټ ترینه ستونزه هم د پیریانو ده؟! دا ناول څلور پړاو لری لومړۍ پړاو زیاتر د پیریانو په اړه دی خو دویم او دریم پړاو ناول جنایي او پولیسي برخي ته داخل کیږی نو کوم کسان چې د جنایي ناولونو شوقیان دی دا ناول ویلی شی د دی ناول لومړۍ پړاو د ابلیس په نوم دی دویم یې بوجۍ دریم ته څوک یې؟ او څلورم زقوم.

3: زما غږ حرام حرام ناول

دا ناول د یو عقیدی پر بنسټ چې ځینی کسان یې لری لیکل شوی په نوم د "تناسخ" هغوي دا عقیده لری چې د انسان روح هیڅکله نه مړ کیږی او هغه چی کله لاړ شې نو د یو بل چا بدن کی ننوځې، البته دی ناول کب د مړ روح سره کوم کار نشته، کیسه یی داسی ده چې یو جنۍ د ماشومتوب څخه خپل د کاکا د زوی په نوم ده خو دی ورڅخه بیحد بد راځې او نه یې خوښیږی کرکه او نفرت یې تر دی حد دی چې غواړی ځان وژنه وکړی 

خو همدی حال کی د دی او د دی د هغه کوژدن روح یو دبل جسمونو کی بدلیږی؟! مطلب جنۍ ځې د هلک بدن ته او هلک د جنۍ بدن ته ... خو رښتینی نړۍ می نه زیاتر د خوب حال کی دا کار کیږی خلاصه د هغه کسانو لپاره چی تخیلي او هیجانی او هووو داسی اخ او ډب ناولونو شوقیان دی دا ناول توصیه کوم د دی ناول هلک بیحد غوسه ناک دی بیحدددد دا ناول همدی یو پړاو کې لیکل شوی.

4: النحیط ناول

دا ناول د یو رښتیني کیسي پر بنسټ لیکل شوی، د ناول کیسه د یو جنۍ د ژوند روایت کوی چې د همسایه ښځه یې بار،بار د دی مرکي ته راځی او دا خپل زوی ته غواړی خو د جنۍ کورنۍ وایی موږ بیګانه کسانو ته لور نه ورکو خو دومره دا ښځه ځې راځې چې بلاخره دوی مجبور کیږی لور ورکړی، خوووو خلاصه بیحد غمژن داستان لری کوم کسان چې د غمژن ناولونو شوقیان دی دا ناول دی ضرور ووایی ...

#او_هغه_ناولونه_چې ما یوازی ځان ژباړلی

1- د دوزخ څخه یو سړي لومړۍ او دویم پړاو.

2- رټل شوي ګناه.

زما ناولونه شاید تاسو په وټساپ یا نور ګزوپونو کی ویلی وی خو هغه زما چینل نه دی او نه هم ما ورته خپل د ناول د نشر کولو اجازه ورکړی هغوی خپل د چینل مخکی وړلو لپاره زما ناولونه زما بی اجازه نشر کوی ځینی خو یی حتا زما نوم لا نه لیکی دا ادبی غلا او غیر قانونی کړنه ده هر ملګری چی زما د لیکنو او ناولونو شوقی او مینوال دی د دهمدی دوه آدرس څخه ما تعقیب کولای شی مننه

نظریه های مدیریت و جایگاه آنها در فعالیت های سازمانی

Dec 13 2025, 10:37 pm Jun 22 2026, 08:45 am

                                                                            ترتیب کننده: پوهیالی عبدالحمید"نیازی"

نظریه های مدیریت و جایگاه آنها در فعالیت های سازمانی

 مقدمه         

از زمانه های که بشر به زندگی اجتماعی روی آورده، برای رفع نیازها و ضرورت های خود همواره در کار های دسته جمعی و گروهی ضرورت به برنامه ریزی، همانگی، هدایت و رهبری که امروزه از عمده ترین وظایف مدیریت در دنیای امروز است، پیدا کرد. 

بررسی تاریخ ملل باستانی مانند مصر، چین، ایران، روم، یونان نشان میدهد که بدون وجود سیستم منظمی از اقدامات سازمان یافته و منظم و بدون اعمال مدیریت دقیق امکان اداره ی امپراطوری های عظیم در دنیا، اجرا سیستم های آبیاری و زراعتی برای آبادانی سر زمین های آنها، تدارک، آماده سازی و تجهیزات ارتش های عظیم و موفقیت آنها در جنگ های طولانی و بزرگ، ساختن آثار معماری بسیار عظیم و دقیق، اجرای نظام های کنترول و نظارت در سرزمین های بسیار وسیع، اجرای سیستم های ارتباطی درست، دقیق و سریع و پیاده کردن شیوه های دقیق برای تجارت بین المللی و بسیاری امور دیگر امکان پذیر نبوده است. دانش عملی مدیریت در این دوران از نسلی به نسلی دیگری منتقل ویا به طور تجربی آموخته میشد. نظریه های مدیریت مانند نقشه ای است که فضانوردان را به طور اجمالی به موقعیت های مکانی، آشنا میسازد(سروری، 1399، ص 39).

نظریه ها همانند نقشه ها یا الگو هایی هستند که برحسب اوضاع و احوال سازمانی می تواند راه حل هایی را برای حل مشکلات سازمانی تجویز کنند، نقش نظریه ها به عنوان یک ابزار در مدیریت بیشتر به خاطر دسته بندی اصول و آگاهی مهم و مناسب مدیریتی و نیز آشکار کردن محدودیت و مشکلات درونی سازمان است(سایت، (emigroup.ir.

مفاهیم تئوری

کرلینکر، نظریه را مجموعه ای از ساختارها (مفاهیم)، تعاریف و قضایایی مرتبط به هم می داند که با مشخص نمودن روابط بین مغیرها، به منظور توضیح و پیش بینی پدیده ها، تصویر منظمی از آنان را ارائه می کند.

نظریه فقط نظریه پردازی، ایده آلیستی و عقل سلیم نیست، بلکه چون واقعیت ها خود سخن نمی گویند، پس باید یک چارچوب تجربی قابل برسی برای معنی دادن به واقعیت های آن داشته باشیم. نظریه روشی برای درک یا مشاهده واقعیت هاست که به دنیای مجهول مبهم اطراف، معنی می دهد. نظریه نه به عنوان یک هدف، بلکه به عنوان یک نقشه یا راهنمای ضروری برای مدیران در عرصه تحقیق و عمل مطرح است.

تعریف نظریه مدیریت

نظریه مجموعه ای است از مفاهیم، تعاریف و قضایای مرتبط به هم که با تشخیص روابط بین متغیرها، و به منظور تبین و پیش بینی پدیده ها، دیدگاه منظم در باره ی پدیده ها، مطرح میکند. تعریف فوق در دل خود 3 مطلب را جای داده است.

     نظریه مجموعه ای است از تعاریف و قضایایی که شبکه ای از مفاهیم مشخص و مرتبط به هم را در بر میگیرد. 

سیر تحول تیوری های مدیریت

سازمان و مدیریت محصول مکان و زمان اجتماعی و تاریخی خود هستند از این رو ما می توانیم با توجه نمودن به شیوه ای که مردم در زمان های خاص ر طول تاریخ با موضوع روابط هستند دست و پنجه نرم کردند به شیوه بهتری سیر تکاملی یا تحول تیوری مدیریت را درک کنیم. یکی از درس های اصلی و محوری که در پیش رو داریم برای ما این امکان را به وجود آورد که در سایه تجربه ها آزمون ها و درد و رنج های کسانی که پیش از ما سرنوشت سازمان های رسمی را در دست گرفته اند مطالبی ارزنده بیاموزیم در حالی که تیوری های مدیریت را مطالعه می کنیم و این مطلب را می آموزیم که هنری فورد و آلفرد اسلون به شیوه ای بسیار متفاوت از مدیرانی عمل کردند که در سال های میانی دهه 1990 مسول سازمان ها بودند ولی بازهم مشاهده می کنیم که کماکان سنت هایی را که آن افراد در چندین سال پیش پایه گذاری کردند ادامه دارد با توجه نمودن به دو بعد زمان و روابط می توانیم به عنوان دانشجوی مدیریت خود را به جای آنها بگذاریم فرض کنید شما در امریکا مدیر یک کارخانه بافنده گی یا مدیر یکی از کارخانه های تولیدی فورد هستید که در نخستین سال های سده بیستم به کار مشغول است این کارخانه هزاران کار گر در استخدام خود دارد (استونر،۱۳۹۸، ص ۴۸-۴۹).

نظریه های مدیریت

نظریه ی سیستمی 

نظریه سیستمی که به نام نگرش سیستمی نیز یاد می شود، پیش از جنگ جهانی دوم و در طول سال های 1950-1956 توسط لود ویک فون بر تالانفی مطرح شد. طرفداران این نظریه معتقدند که نگرش سیستمی بهترین طریق  برای وحدت بخشیدن به مفاهیم و نظریه های مدیریت و دست یابی به نظریه ی جامع است. نظریه ی سیستمی سازمان را بدین ترتیب تعریف می کند:

(( سازمان عبارت است از فرایند ساختاری، که در این فرایند، افراد برای هدف های معین، در تماس متقابل با یکدیگر قرار دارند)).

نظریه اقتضایی 

نظریه اقتضایی که به آن نگرش موءقعیتی نیز گفته می شود، بر این اساس استواراست که یک الگوی مدیریت برای همه ی موقعیت ها به عنوان بهترین راه وجود ندارند. وظیفه ی مدیر این است که تعیین کند چه روشی، در چه موقعیت خاصی، تحت چه شرایطی ویژه ای و در چه زمان به خصوص بهترین زمینه را برای نیل به هدف های مدیریت فراهم می کند(سروری، 1399، ص 88).

نظریه ی مدیریت اداری یا اصول گرایان

هنری فایول(1841-1925) از بزرگترین محققان مکتب اداری است. او بر خلاف تایلورکه از کارگری ساده به مقام های بالای سازمان ارتقاء پیدا نموده بود ، بعد از تمام تحصیلات انجینری معادن در همان ابتدا و بسیار زود مدیریت یکی از موءسسات را در فرانسه به عهده گرفت و مسایل مدیریت را از بالا به پایین مورد بررسی قرارداد(سروری، 1399، ص55).

نظریه روابط انسانی ( مطالعات هاثورن)

در طول سالهای اواخر دهه ۱۹۲۹ تا آغاز دهه ۱۹۳۰ میلادی مجموعه مطالعاتی در کارخانه شرکت ویسترن الکتریک در شهر هاثورن صورت گرفت، این بررسیها که به مطالعات هاثورن مشهور شد، سر انجام به جنبش روابط انسانی در مدیریت منجر گردید(رضائیان، 1393، ص 57).

نطریه مدیریت علمی 

تیوری مدیریت علمی تا حدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود ، تنها راه بهبود بازدهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کاگران  بالا رود . از این رو فردریک تیلور ، هنری گانت و فرانک و لیلیان گلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را تیوری مدیریت علمی می نامند(استونر، ۱۳۹۸، ص ۵۱-۵۰).

نظریه های کلاسیک

قدیمی ترین نظریه مدیریت، نظریه سنتی(یا کلاسیک) است. نظریه ی مدیریت علمی تاحدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود، تنها راه بهبود باز دهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کارگران بالا رود. از این رو فردریک تایلور، هنری کانت و فرانک ویلیان گیلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را نظریه ی مدیریت علمی می نامند (سروری، 1399، ص46).

نظریه ی بوروکراسی ماکس وبر

نظریه بروکراسی به وسیله ی ماکس وبر به وجود آمد است. ماکس در سال ۱۸۶۴ متولد شد. او فرزند ارشد خانواده ای بود که دارای هفت اولاد بودند و با پدری دیکتاتور زندگی میکرد. ماکس وبر در دانشگاه هایدلبرگ آلمان اقتصاد فلسفه و حقوق خواند. وی پس از پایان تحصیلات در سال ۱۸۹۱ در سن ۲۷ سالگی به مقام استادی رسید و در دانشگاه های مختلف آلمان و وین تدریس کرد. بعد ها او زیر نفوذ فکری شدید کاکا و همسر خود قرار گرفت که در آن سازمان های غیر انتفاعی کار میکردند. (سروری، 1399، ص62)

نتیجه گیری

در مفاهیم مرتبط با روش تحقیق علمی هیچ مفهومی به اندازه نظریه ها در مدیریت اهمیت ندارد. نظریه مجموعه بهم پیوسته و نظام یافته ای از گفتار ها که بیانگر بخشی از واقعیت باشد را نظریه یا تئوری می نامند، به عباره دیگر برسی کلی و وسیع مسائل از راه تفکر و تخیل است، بطوریکه این بررسی الزاماً رابطه ای با عمل (واقعیت) داشته باشد.

نظریه از دیدگاه تجربه گرایی، کوششی عملی در راه جمع آوری شواهد و یافته هایی تجربی و برقرار کردن همبستگی بین این یافته ها و تبیین آنها از طریق استقراء است. بگونه ای که هر گونه تصور، تخیل و توضیحات اضافه که بر مشاهدات تجربی متکی نباشد پیرامون پدیده مطرح نشود.

 نظریه بیان کننده مجموعه ای از مفاهیم است به صورت نظام مندی ارتباط متقابل با یکدیگر دارند. می توان بر اساس آن پدیده ای را پیش بینی و توجه کرد. تئوری مجموعه ای از گفتار هایی (بیانیه ها) است که بر مبنای قواعد منطقی بایکدیگر در ارتباط و مبین بخشی از واقعیت هستند.

نظریه ها کوششی نظام مند و کلی برای توضیح پدیده ها و پاسخ به چرایی و چگونگی مدیران است.

نظریه ها در یک سازمان راهنمای عمل، زبان مشترک، چارچوب ادراکی و مفهومی و چالش های عملی خرد مدیران است. خردی که در سایه بهره گیری از نظریه ها، به واقعیت پیوسته و کاربست چارچوب های تئوریک و مدل های ذهنی را برای پیوند تئوری و عمل مقدور می سازد.

منابع و ماخذ

1-      استونر، جیمز. (1398). مدیریت.چاپ ششم، ایران: انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی.

2-      رضائیان، علی. (1393). سازمان و مبانی مدیریت.چاپ هفدهم، تهران: انتشارات دانشگاه ها (سمت) مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.

3-      سروری، خلیل الرحمن.(1400). مبانی سازمان و مدیریت. چاپ چهارم، کابل: انتشارات عازم.

4-      سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت عمومی.کابل: انتشارات عازم.

5-      سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت منابع انسانی. چاپ اول، کابل: انتشارات عازم.

د مالی چارو (Finance) پیژندنه، اهمیت، ارزښتونه او ډولونه

Dec 13 2025, 10:37 pm Jun 22 2026, 09:04 am

ترتیب کوونکی: پوهیالی عبدالحمید"نیازی"

د مالی چارو (Finance) پیژندنه، اهمیت، ارزښتونه او ډولونه

سریزه

مالی چاري یا (Finance) د هرې ټولنې او سازمان د پرمختګ او ودې لپاره بنسټیزه برخه ده.

دا علم د پیسو مدیریت، پانګونې، او د مالي سرچینو (منابعو) د تخصیص یا مؤثره کارونې په اړه دی. دا علم د فرد او سازمان په کچه د اقتصادي فعالیتونو د ښه کولو لپاره اړین دی. د مالي چارو پوهه نه یوازې د شخصي مالي وضعیت ښه کولو کې مرسته کوي، بلکې د ټولنې او اقتصاد په کچه هم د پرمختګ لامل کیږي.

مالي چارې یا فینانس نه یوازې د پیسو د جریان او د پانګی د ګټې په اړه خبرې کوي، بلکې د خطر مدیریت، پانګوني، او د مالي بازارونو تحلیل هم شاملوي. په دې برخه کې د پوهې او مهارتونو پراختیا د دې سبب کیږي چې افراد او سازمانونه د خپلو مالي سرچینو څخه په مؤثره توګه ګټه واخلي او د اقتصادي ودې لپاره مثبت ګامونه پورته کړي. د فینانس علم د هرې ټولنې د پرمختګ او ثبات لپاره بنسټیز رول لوبوی، ځکه چې دا د مالي پریکړو په کولو­کې د روڼتیا (شفافیت) او حساب ورکونې کلتور ته وده ورکوي او د دې علم د زدکړې له لارې، افراد او سازمانونه کولای شي د مالي بحرانونو په وړاندې مقاومت وکړي او د اقتصادي و دې لپاره مناسبې پریکړې وکړي.

د مالی چارو (Finance) لغوی او اصطلاحی مفهوم:

د مالی چارو (Finance) لغوی معنی: "فینانس"  د فرانسوي کلمې "Financer" څخه اخیستل شوې چې معنی یې "پیسې ورکول" یا "مالي ملاتړ"  دی. په ټولیزه توګه، فینانس د پیسو مدیریت، د پیسو ترلاسه کولو او د پیسو مصرف کولو پروسې ته اشاره کوي.

د مالی چارو (Finance) اصطلاحی معنی

فینانس د پیسو، پانګې، او مالي سرچینو مدیریت ته اشاره کوي. دا د ډول ډول (مختلفو) فعالیتونو لکه د پانګونې، پور اخیستلو، او د مالي بازارونو تحلیل شاملوي. فینانس د افرادو، شرکتونو، او حکومتونو لپاره د مالي پریکړو په کولو کې مرسته کوي.

د مالی چارو (Finance) تعریف

د مالی چارو یا فینانس د پیسو، پانګې، او نورو مالي وسایلو مدیریت ته اشاره کوي. دا د پیسو د جلبولو، مصرف، او د پانګې د ویشلو پروسې شاملوي. فینانس د ډول ډول برخو لکه شخصي فینانس، شرکتي فینانس، او عامه (دولتی) فینانس په توګه طبقه بندي کیږي.

1.           شخصي مالي (Finance): دا د فرد یا کورنۍ د مالیاتو، پانګونې، او لګښتونو ته اشاره کوي. موخه یې د مالي موخو ترلاسه کول او د مالي ثبات رامنځته کول دي.

شخصی ماليFinance  

لکه څرنګه چې له نومه یې څرګندیږی، د لومړۍ ډلې طبقه بندي د اشخاصو مالي چارو ته په فردي یا کورنۍ توګه اړه لري. یو فرد یا د کورنۍ مدیر باید د خپلې عاید او لګښتونو په اړه بشپړ معلومات ولري او د خپلو لګښتونو او عایدو لپاره مشخص او هدفمند پلان ولري. په شخصي مالي چارو کې، دا فرد یا د کورنۍ مسؤل دی چې د خپلې کورنۍ اوسني مالي وضعیت تجزیه او تحلیل کوي او د کورنۍ لګښتونو او عایدو پلان جوړوي.

شخصي مالي چارو ته د هر فرد یا کورنۍ د ژوند شرایطو او موخو پر بنسټ ډول ډول پلانونه کیدی شي، ترڅو په مالي سرچینو کې د کمښت په وخت کې له سم پلان څخه ګټه واخیستل شي. د بیلګي په توګه، په شخصي او کورني مالي چارو کې، د مالي چارو مسؤل باید د اوسني عاید، اوسني لګښتونو سپما، د تقاعد دورې لپاره د لګښتونو پلان، پانګونه او د اوږ مهاله موخو لپاره پلان ولري، ترڅو په اوږد مهال کې دا شخصي او کورني مالي مدیریت د فرد او کورنۍ سره مرسته وکړي.

په زړه پوري دا دی چې داسې موارد لکه د اعتبار کارټونه، بیمه، د کور او واده پورونه، مختلف ډولونه پانګونې، آنلاین شخصي تادیات، ورځني پیرودنه او ... ټول د شخصي مالي چارو برخه ګڼل کیږي. شخصي او کورني مالي چارو په داسې حال کې چې زمونږ د طبقه بندۍ په ساده تریني برخه کې راځي، که سم مدیریت ونلري، د مالي سرچینو له منځه وړلو او په فرد یا کورنۍ کې د مالي بحران رامنځته کولو لامل کیږي، او طبیعتاْ برښلیک یې د فرد یا کورنۍ لپاره ستونزې جوړوي. 

2.           شرکتي مالي (Finance): دا برخه د شرکتونو د­­­­­ مالي فعالیتونو مدیریت ته اشاره کوي. شرکتونه باید د­ خپلو عایداتو، لګښتونو، او پانګه اچونو په اړه سمه پریکړه وکړي ترڅو د خپلو مالي موخو ترلاسه کولو لپاره موثره وي.

شرکتي مالي Finance  

کله چې موږ د یوې کمپنۍ په اړه خبرې کوو، نو دا د یوې حقوقي سخصیت په اړه خبرې کوو چې باید د یو هیواد په مالي سیستم کې روښانه حضور ولري. تقریباْ ټول هغه موارد چې په شخصي او کورني مالي چارو کې شتون لري، په شرکتی مالي چارو کې هم شتون لري. په ټولیزه توګه، عایدات، لګښتونه، ګټي او زیانونه ټول په دې برخه کې شامل دي، مګر هغه څه چې شرکتی مالي چارو ته ځانګړتیا ورکوي، د کمپنۍ مالي فعالیتونو باندې تمرکز او نظارت دی.

دا چې کمپنۍ باید په کومو پروژو کې برخه واخلي یا نه، او آیا پروژه د کمپنۍ لپاره مناسبي ګټي لري یا نه دا چې څومره مالیه باید ورکړل شي، او داچې د کمپنۍ سهمونه څنګه په ځانګړي یا عامه بازار کې وړاندې شي.

د پانګوالو اړتیا او د کمپنیو لپاره د ودې او د روان او راتلونکي کال لپاره د بودیجې تدابیر ترلاسه کول، یا پور اخیستل او د بهادارو پاڼو بازار ته ننوتل، دا ټول د شرکتی مالي چارو برخه دي.

یادونه وکړئ چې موږ دولتي کمپنۍ هم د کمپنیو په توګه معیاري ګڼو، مګر مه هیروئ چې زمونږ په هیواد کې یو ډول کمپنۍ شته چې نیمه دولتي او نیمه خصوصي دي، چې دا په خپل ډول کې خورا په زړه پوري دی! 

3.           عامه (دولتی) مالي(Finance): دا د حکومتونو د مالیاتو، لګښتونو، او پورونو مدیریت ته اشاره کوي. عامه فینانس د حکومت د مالي پالیسو او د عامه چوپړتیاوو (خدماتو) د تمویل لپاره مهم دی.

وروستۍ کټګوري د مالي چارو مدیریت د دولتي ادارو او سازمانونو په اړه ده. دا ډول د مالي چارو مدیریت د مالیاتي سیاستونو، لګښتونو، بودیجې جوړونې، پورونو او د هغوی د محاسباتو سره تړاو لري. په ټوله نړۍ کې، دولتي مدیران هڅه کوي چې د اضافي لګښتونو مخنیوی وکړي او کمې بودیجې تخصیص کړي ترڅو غوره کیفیت وړاندې کړي.

په دولتي مالي چارو کې، د خلکو لپاره د مالي چوپړتیاوو وړاندی­کول، د منابعو او بودیجې نظارت او تخصیص، د عاید ویش او د اقتصادي وضعیت تثبیتول، د اضافي لګښتونو مخنیوی د یو دولتي مالي مدیر دندې ګڼل کیږي. د دولتي ادارو او سازمانونو بودیجه، لکه څنګه چې څرګنده ده، عمدتاْ د مالیاتو له لارې ترلاسه کیږي. دا د دولتي مالي مدیر دی چې د بانکونو او مالي موسسو څخه د لویو پورونو ترلاسه کولو او تادیې طریقه ټاکي، او له دې څخه هم لویې ټولنیزې مسؤلیتونه لري. یو دولتي مالي مدیر ټاکي چې د مالیاتو او دولت عاید څومره باید د خلکو ترمنځ په عادلانه توګه وویشل شي، او البته نورې ګڼ شمېر موضوعات هم شته چې په دې بحث کې نه راځي. هیله لرم چې دا درې کټګورۍ ستاسو د پام وړ وي.  

د مالي چارو (Finance) اهمیت او ارزښت

مالی چارې د هر فرد او ټولنې لپاره حیاتي اهمیت لري. د مالي پوهې له لارې، کولی شي د خپلو مالي موخو په ترلاسه کولو کې مرسته وکړي، او شرکتونه کولی شي د خپلو سرچینو څخه په موثره توګه ګټه واخلي. په ټوله کې، د مالی چارو پوهه د اقتصادي ثبات او پرمختګ لپاره بنسَټیزه ده.

مالی چاري یا فینانس د هرې ټولنې او اقتصاد لپاره بنسټیز اهمیت لري. د مالی چارو په مرسته، افراد، شرکتونه او حکومتونه کولی شي خپلې مالي سرچینې په موثره توګه مدیریت کړي. دلته د مالی چارو ځینې اړین ارزښتونه او اهمیتونه وړاندې کیږي:

1.     د پیسو مدیریت: مالی چاري د پیسو د مدیریت لپاره ستراتیژي او پلانونه وړاندې کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونه کولی شي خپلې مالي اړتیاوې او موخو ته په موثره توګه ورسیږی او پوره یې کړي.

2.     پانګه اچوني: فینانس د پانګی اچوني په پروسي کې مرسته کوي، چې له مخې یې افراد او شرکتونه کولی شي د خپلو پیسو د زیاتوالي لپاره مناسب فرصتونه و مومي.

3.     اقتصادي ثبات: د مالی چارو موثره مدیرت د اقتصادي ثبات لپاره مهم او اړین دی. دا د بازارونو د ثبات، د بیو د کنټرول ا و د اقتصادي ودې لپاره اړین دی.

4.     د خطر مدیریت: مالی چاري د خطرونو په مدیریت کې مرسته کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونهکولی شي د احتمالي مالي زیانونو مخه ونیسي.

5.     پلان جوړونه: مالی چاري د اوږمهاله او لنډمهاله پلان جوړونې لپاره بنسټیز معلومات او تحلیلونه وړاندې کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونه کولی شي خپلې مالي موخې په موثره توګه تعقیب کړي.

6.     د پورونو مدیریت: د مالی چارو په مرسته، افراد او شرکتونه کولی شي د پورونو مدیریت وکړي، چې له مخې یې د پورونو د اخیستلو او بیرته ورکولو پروسه آسانه کیږي.

په ټوله کې، مالی چارې د اقتصادي پرمختګ، د افرادو د مالي سوکالۍ او د ټولنې د عمومي ودې لپاره حیاتی اهمیت لري.

د مالي چارو (Finance) موخي

مالي (Finance) موخي د اسانه پلان کولو لپاره په 3 برخو ویشو:

1.           لنډ مهاله مالي (Finance) موخي: دا موخي خورا ساده او آسانه دي او تاسو کولی شئ معمولا په یو کال یا لږ وخت کې یې ترلاسه کړئ؛ لکه د نوي تلویزون، لپ ټاپ یا ګرځنده ټیلیفون اخیستل لنډ مهاله مالي موخي دي.

2.           منځمهاله مالي (Finance) موخي: دا پنځه کلني موخي دي او تاسو به یې ترلاسه کړئ که تاسو د خپل عاید یوه برخه سپما یا پانګونه وکړئ. د بیلګی په توګه، کیدای شي د موټر پیرود ستاسو د منځنۍ مودې مالي موخه وي.

3.           اوږد مهاله مالي (Finance) موخي: د دې موخو ترلاسه کول له (5) کلونو څخه ډیر وخت نیسي؛ لکه د نوي کور اخیستل او د تقاعد لپاره سپما د اوږدې مودې مالي موخي دوه بیلګي دي.

د منځ مهاله او اوږمهاله موخو د ترلاسه کولو لپاره، تاسو باید ګام په ګام مخته لاړ شئ او په هر ګام کې، داسې هوډ او ځانګړني ولرئ چې ټاکل شوي موخي ته د رسیدو په لاره کې ستاسو پرمختګ وارزوی.

پایله

د مالی چارو علم نه یوازې د پیسو مدیریت لپاره اړین دی، بلکې د ټولنې او اقتصاد په کچه د پرمختګ لپاره هم حیاتي او اړین دی. د مالی چارو په اړه پوهه د هر فرد او سازمان لپاره اړینه ده ترڅو د خپلو مالي موخو په ترلاسه کولو کې بریالي شي او وکولای شي خپلی موخي ته په لنډ وخت کې، په کمو لګښتونو په سمه او آسانه توګه ورسیږی.

د مالی یا فینانس چارو په برخه کې د پوهې او مهارتونو پراختیا د هر فرد او سازمان لپاره حیاتي اهمیت لري.

د مالی مدیریت اصولو او ستراتیژیو په مرسته، موږ کولی شو د سرچینو(منابعو) موثره کارونه، د خطرونو مدیریت، او د پانګوونې په برخه کې غوره تصمیمونه ونیسو. د دې مقالی د مطالعی له لارې به مونږ وکولای شو د مالی یا فینانس په ډولونو، معنی، تعریف، اهمیت پوه او په راتلونکی کې خپلي مالی چاری تحلیل او خپلو مالي کړنو کې مثبت بدلونونه راولو.

او پر دی هم پوه شو چې د مالی چارو ډول ډول اړخونه، لکه د بودیجې جوړونه، د پانګوونې تحلیل، او د بازار د حالاتو ارزونه، څیړل او د مالی چارو په برخه کې د نوښت او ټیکنالوژی ادغام، لکه د ډیجیټل مالی چوپړتیاوو (خدماتو) کارول، د مالی سکتور د تحول لامل ګرځي.

په پای کې، د مالی چارو پوهه نه یوازې د فردي پرمختګ لپاره مهمه ده، بلکې د ټولنې او اقتصاد د ودې لپاره هم بنسټیزه ده. د دې لپاره چې موږ د مالی چارو په برخه کې بریالي شو، اړینه ده چې د نوو مفاهیمو او ټیکنالوژیو سره ځانونه تازه وساتو او د بازار د بدلونونو سره سمون ولرو.

سرچیني او ماخذونه:

1.        «عارف» عبدالقیوم (۱۳۹۲) اساسات امور مالی عامه. کابل.انتشارات یوسف زاد.

2.        "رحمانی" عبداللطیف (1393) حقوق مالی و بودجه. انتشارات سعید. 

3.            د مدیریت مالی کتاب: "Principles of Corporate Finance" لیکنه Brealey او Myers.).

4.            - Gitman, L. J., & Zutter, C. J. (2015). Principles of Managerial Finance. Pearson.

5.            - Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. (2016). Financial Management: Theory & Practice. 

6.            https://tosinso.com/articles/37253/Finance- 

The Importance of Ahl al-Bayt’s Scholarly Heritage in the Perspective of Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah ( by Dr junaid ali haider)

Dec 18 2025, 12:38 am Jun 22 2026, 09:05 am

۩  The Importance of Ahl al-Bayt’s Scholarly Heritage in the Perspective of Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah : 

--- A Comprehensive and Accessible Research Article ---

Introduction : 

   Within the intellectual history of the Muslim Ummah, the Imams of Ahl al-Bayt (peace be upon them) occupy a luminous, unparalleled, and sacred position. They are the noble household of the Prophet ﷺ — embodiments of piety, knowledge, wisdom, and moral excellence.

Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah have always held love and respect for Ahl al-Bayt as part of their faith. Classical Sunni scholars, hadith experts, historians, and jurists have preserved their virtues and narrated their excellence across centuries.

However, an important reality must be acknowledged:

the scholarly heritage of the Imams of Ahl al-Bayt has not been systematically compiled into dedicated musnads (collections of their narrations) within Sunni scholarship.

In an age where academic research and textual preservation are rapidly advancing, it has become essential for Ahl al-Sunnah to document the teachings of Ahl al-Bayt in a structured and reliable way.

This very need inspired a young Sunni researcher, Dr. Junaid Ali Haider, who created history by compiling the first-ever Musnad al-Imam al-Ridā (peace be upon him)—an achievement unmatched in the last 1,400 years.

The Scholarly Heritage of the Imams of Ahl al-Bayt — A Shared Treasure of the Ummah

The knowledge of the Ahl al-Bayt is not the monopoly of any single sect.

Their teachings, wisdom, and spiritual insight belong to the entire Muslim Ummah.

Below are the key dimensions of their scholarly legacy:

1. Depth of Knowledge and Jurisprudential Insight

Each Imam of the Ahl al-Bayt was a towering mountain of knowledge:

Imam al-Hasan (a.s.) — the Imam of wisdom, diplomacy, ethics, and unity.

Imam al-Husayn (a.s.) — the Imam of sacrifice, truth, courage, and resistance to injustice.

Imam Zayn al-‘Ābidīn (a.s.) — the Imam of worship, spirituality, supplication, and character.

Imam Muhammad al-Bāqir (a.s.) — a founder of Qur’anic interpretation and early jurisprudence.

Imam Ja‘far al-Ṣādiq (a.s.) — a teacher of giants like Imām Abū Ḥanīfah and Imām Mālik.

Imam Mūsā al-Kāẓim (a.s.) — the Imam of patience, piety, and moral discipline.

Imam ‘Alī al-Ridā (a.s.) — the Imam of hadith, theology, debate, and intellectual mastery.

Their legacies show that Ahl al-Bayt were not only symbols of virtue but also authoritative scholars whose teachings shaped Islamic thought.

2. A Vast Collection of Hadith and Teachings

The Imams of Ahl al-Bayt transmitted:

Prophetic hadith

Qur’anic exegesis

Legal principles

Ethical instructions

Spiritual guidance

Sermons and wise sayings

They taught thousands of students, and their classes were attended by jurists, hadith scholars, theologians, and thinkers.

Yet this entire treasure remains scattered across books, not compiled into structured, Sunni-authored musnads.

3. Intellectual Guidance for the Entire Ummah

The teachings of Ahl al-Bayt offer:

moderation and balance

piety and purification

justice and courage

wisdom and compassion

unity and reconciliation

At a time when the Ummah is wounded by division, the teachings of Ahl al-Bayt can serve as a powerful force for healing and unity.

Why This Heritage Is Important for Ahl al-Sunnah

Compiling the teachings of Ahl al-Bayt is not a sectarian exercise — it is a scholarly duty.

For Ahl al-Sunnah, this work is: the completion of their intellectual tradition preservation of the Prophet’s household’s legacy

a bridge toward unity

a correction of historical academic neglect

a way to protect Ummah from extremist or fabricated interpretations

If Ahl al-Sunnah do not take the lead in documenting this heritage, others will fill this gap—often in ways that distort or exaggerate historical reality

A Shining Example: Dr. Junaid Ali Haider and the First-Ever “Musnad al-Imam al-Ridā (a.s.)”

For the first time in 1,400 years, a Sunni researcher compiled a comprehensive Musnad of Imam ‘Alī al-Ridā (a.s.).

Key features of this historic work:

complete hadith chains (isnāds)

gathered narrations from dozens of Sunni sources

included theological, legal, and ethical sayings

organized in a traditional musnad structure

backed with scholarly referencing and verification

This groundbreaking achievement by a 21-year-old scholar proves that the work is not only possible — it is necessary.

A Crucial Question: If a Musnad of Imam al-Ridā Can Be Written, Why Not the Others?

This question challenges the entire Muslim scholarly community:

Why is there no Musnad of Imam Hasan (a.s.)?

Why not a Musnad of Imam Husayn (a.s.)?

Why not Musnad of Imam Zayn al-‘Ābidīn (a.s.)?

Why not Musnad of Imam al-Bāqir (a.s.)?

Why not Musnad of Imam Ja‘far al-Ṣādiq (a.s.)—despite his immense influence?

Why not Musnad of Imam Mūsā al-Kāẓim (a.s.)?

If a young scholar can do it, why are large religious institutions silent?

Why are senior scholars not stepping forward?

The answer is painful:

Too much energy is lost in sectarian division, refutation, and internal conflicts —

while true scholarly work is neglected.

What the Ummah Must Do (Practical Recommendations)

1. Compile complete musnads of all Imams of Ahl al-Bayt.

2. Introduce Ahl al-Bayt studies into Sunni curricula.

3. Encourage young researchers to pursue this field academically.

4. Replace sectarian rivalry with academic excellence.

5. Establish research institutions dedicated to Ahl al-Bayt’s legacy.

6. Provide access to manuscripts and classical sources.

7. Promote respectful scholarly dialogue across sects.

This is not only a religious responsibility — it is a service to history.

Conclusion

The scholarly heritage of the Imams of Ahl al-Bayt is a radiant torch guiding the Ummah for fourteen centuries.

Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah must take the lead in gathering, editing, and preserving this heritage in a structured and authentic manner.

Dr. Junaid Ali Haider’s “Musnad al-Imam al-Ridā (a.s.)” is the first historic step in this direction — a milestone in Sunni hadith scholarship.

It proves that:

sincerity is more important than age

dedication is stronger than obstacles

and love for Ahl al-Bayt can inspire extraordinary

 academic achievements

Now the responsibility lies with scholars and institutions:

to move beyond sectarianism, to revive true scholarship, and to preserve the teachings of the noble Imams for future generations.

سيد ادريس سادات

Dec 03 2025, 01:59 pm Jun 22 2026, 08:43 am

سيد ادريس سادات

لیکوال: شریف الله معصوم

ادب د احساساتو هغه ژبه ده چې چې د زړه غږ د کاغذ په سپين مخ ثبتوي.

ليکوال د ټولنې د فکر ساتونکی وي او د راتلونکي نسلونو د شعور لارښود وي، له دغو ملغلرو څخه د دې زمانې د ادب پر سرشاره ځمکه راټوکېدلی نوم *سيد ادريس سادات* د پښتو ژبې له اوسنيو معاصرو ليکوالانو څخه يو دی چې پلارنی ټاټوبی *ننګرهار* ولايت *شينوارو* ولسوالۍ *هسکه مينه* ده.

 خو نوموړی په ۱۳۸۲ ھ.ش کال د مهاجرت پرمهال د پاکستان په خيبر پښتونخوا کې نوشهره ته نژدې په شمشتو کمپ کې په يوه دينداره او علم پروره کورنۍ کې دې ناڅيزه نړۍ ته سترګې وغړولې؛ د امریکايانو د يرغل پر مهال يې بیرته د خپلې کورنۍ سره د مهاجرت له تراخه ژونده پناه راوړه.

 نو تر مهاجرت وروسته د ننګرهار جلال آباد ښار کې مېشت شول. *سيد ادريس سادات* د *سيد شيرين پاچا* زوی د *سيد فضل جان* لمسی لومړنی زده کړې يې په شمشتو کې په (اقرآ ماډل سکول) کې کړي او بيا ورسته کله چې له خپلې کورنۍ سره ننګرهار ته راغی دلته يې دينې زده‌کړې په ۱۳۹۰ ھ.ش کال د جلال آباد ښار په يوه مشوره ديني مدرسه کې چې د( ګمرک جومات) نومېده پيل کړې.

 په ۱۴۰۰ ھ.ش کال کې د همدې مدرسې له خوا ورته د قرآن عظيم شان د حفظ د فضيلت دستار ور په سر شو.

 پاتې زده کړې يې دلته په استقلال ليسه کې سرته رسولي د دولسم ټولګي تر فراغت ورسته د کانکور له لارې د خپلې خوښې مسلک ته د ننګرهار پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځي کې د پښتو ژبې او ادب څانګې ته بریالی شو، چې اوس مهال هم په ياد پوهنځي کې زما ټولګيوال دی.

 نوموړی با وقاره د ښو اخلاقو د لوړ فکر او ښه استعداد خاوند چې هميشه يې د خپلې ټولنې د شعور د راويښولو هڅه کړې ده.

 سادات چې د بې شېمره استعدادونو خاوند دی نو د خپلې علاقې له مخې يې په ننګرهار ملي راډيو او مرام راډیو کې د يو فعال ژورنالست په توکه دندې ترسره کړي دي. سادات د (۲۲) کالو په عمر د (۳۰) آثارو مؤلف دی چې له يادو اثارو څخه يې (۴) آثار چې (بدرنګه) (لوی امپراتور) (ناځوانه نجلۍ) (د پېريانو بادشاه مستند داستان) دی چاپ او خپاره شوي دي.

 او له ناچاپه اثارو يې ځینې دا دي (مسافره پېغله) (برمته شوې مينه) (رنځور خامار) (د محبت زور) (د کلیوالې پېغلې ارمان) او نور.....

 په ليکنو کې يې دينې ، جهادي ، حماسي او عشقې برخې تر سترګو کيږي، دده ادبې ټوټې ، مقالې او لنډې کيسې په بیلابیلو جريدو کې خپرې شوي او لا هم دا لړۍ دوام لري. د (معصوم انجلۍ) په نامه لنډه کيسه چې په اوس وخت کې د علومو اکاډمی زيري جريدي نه خپره شوه.

 همدا راز يوه مقاله چې د (حافظ ګل محمد مرغزی او شاهنامه)تر عنوان لاندې نشر ته ورکړل شوې ده د همدې تر څنګ د ننکرهار اطلاعات کلتور نه دوه لنډې کيسې چې (رحمان بابا او فولکلور) او (رحمان بابا په شعر کې حقیقت او مجاز) تر نامه لاندې خپرې شوې دي.

د ننګرهار پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځي د پښتو ژبې او ادب څانګې محصل!

شاعر او لیکوال: *شریف اللّٰه معصوم*

په درنښت

سړک جوړولو لپاره د قیر محاسبات او مهم معلومات

Dec 01 2025, 11:10 pm Jun 22 2026, 10:20 pm

👷  د سړک جوړولو لپاره د قیر محاسبات او مهم معلومات Eng Shahazadulhaq Ashna 1️⃣ په هر ټن اسفالټ کې ۵۰ کیلو ګرامه قیر استعمالېږي.2️⃣ په هر متر مکعب اسفالټ کې شاوخوا ۲۳۰۰ کیلوګرامه مواد وي، چې له دې څخه نږدې ۱۱۲ کیلو ګرامه قیر وي.3️⃣ یو متر مکعب اسفالټ د ۵ سانتي مترو (۲ انچ) ضخامت په صورت کې شاوخوا ۲۰ متر مربع سطحه پوښي.یعنې په هر متر مربع کې شاوخوا ۵.۵ کیلو ګرامه قیر راځي.4️⃣ یو متر مربع اسفالټ (۵ سانتي ضخامت) نږدې ۱۱۵ کیلوګرامه وزن لري.5️⃣ د اسفالټ اچولو څخه مخکې باید پریمکوټ وشي.قیرپاش په هر متر مربع کې ۱۲۵۰ ګرامه (۱.۲۵ کیلو) قیر د پریمکوټ لپاره شینډي.6️⃣ د قیر اړتیا د اسفالټ په مختلفو طبقو کې داسې ده:د اساس قیری (Prime coat): ۰.۹ کیلو ګرام/م²د آستر اسفالټ (Binder course): ۱.۱ کیلو ګرام/م²د رویې اسفالټ (Top course): ۱.۲ کیلو ګرام/م²د سړې اسفالټ (Cold mix): ۰.۹ کیلو ګرام/م²🟦 په یو متر مربع ساحه کې د پریمکوټ اندازه څومره ده؟د انکشاف دهات وزارت د تخنیکي مشخصاتو له مخې:د پریمکوټ توصیه شوې اندازه: 0.8 – 1.4 لیتره پر متر مربعخو په واقعي ساحوي شرایطو کې ښه نفوذ لپاره:۱.۲ – ۱.۸ لیتره پر متر مربع پریمکوټ سپارښتنه کېږي.په دې اندازه سره قیر د Base Course طبقې دننه ښه penetration کوي او د Base او د اسفالټ ترمنځ قوي Bonding رامنځته کوي.🌡️ د پریمکوټ د اچولو د هوا لازمي حرارتد هوا حرارت باید له ۱۵°C څخه کم نه وي.که حرارت ۱۵ درجې څخه ټیټ وي:قیر په بېس کورس کې ښه نفوذ نه شي کولی.په یخ موسم کې د اسفالټ اچول سپارښتنه نه کېږي.کله چې حرارت ۱۵°C وي، نو:پریمکوټ باید د بېس کورس په طبقه باندې تر ۷۵ ساعتونو پورې پرېښودل شي څو ښه جذب شي.🛢️ د پریمکوټ د موادو ترکیبکه د قیر او کیروسین مخلوط استعمالېږي:په هر ۱۰۰۰ لیټره پریمکوټ کې:۴۰۰ لیټره قیر (%40 Bitumen)۶۰۰ لیټره کیروسین (٪60 Kerosene)🧹 د پریمکوټ د اچولو د تیارۍ لارېمخکې له دې چې پریمکوټ واچول شي، Base Course باید:پاک کاری وشي (د کمپرسور په واسطه).رطوبت ونه لري (سطحه باید وچه وي).⚠️ د بېس کورس د رطوبت ستونزېکه د بېس کورس سطحه نم وي، لاندې ستونزې پیدا کېږي:په اسفالټ کې درزونه (Cracks) رامنځته کېږي.د درنو موټرو د بریک له امله د اسفالټ سطحه لکه بورې پورې کش کېږي (Shoving) او پړسوب رامنځته کېږي.دا د دې نښه ده چې اسفالټ او Base Course سره سم Bond شوي نه دي.یا Brooming (صفایي) سم نه وي شوی.🧱 د Core Cutting په وخت د Bonding اندازه کولکه د Core نمونې له اخیستلو سره یو څه بیس کورس مواد هم راووځي، نو Bonding ښه دی.که یوازې اسفالټ راووځي او Base پرې پاتې شي، نو دواړه طبقې سره نه دي تړل شوي.

د محصلینو علمی تحقیق

Nov 27 2025, 02:07 pm Jun 23 2026, 12:56 am

د افغانستان دولت باید ځینې علمي او تخنیکي پروژې د پوهنتونونو اړوندو محصلینو ته وسپاري، څو پرې عملي تحقیق وشي. دا کار نه یوازې د محصلینو لپاره یو غوره فرصت دی، بلکې دولت ته به هم د علمي ظرفیتونو له لارې پرمختګ ورکړي. لکه د نظامي سکتور لپاره د توغندیو یا دفاعي تجهیزاتو جوړول، کولای شي د انجنیري، فزیک، کیمیا، جیولوجي او جغرافیې څانګو محصلینو ته وسپارل شي، چې د یو مشخص ګروپ په جوړولو سره پرې کار وکړي. محصلین باید د خپلو ذوقونو او لیوالتیا پر بنسټ خپلې څېړنیزې موضوعات انتخاب کړي، او له لومړي سمستر څخه تر فراغت پورې پرې کار وکړي. د یادې پروژې لپاره یو واتس‌اپ ګروپ یا بل ګډ پلټفارم جوړ شي، تر څو هغوی خپل معلومات، تجربې، او لاسته راوړنې پکې شریکې کړي. مثال: د توغندیو د جوړولو یوه پروژه کې ۳۰ محصلین شامل شي، چې له هرو څانګو څخه ۳ تنه انتخاب شي لکه ۳ تنه د کیمیا پوهنځی محصلین ، ۳ تنه د فزیک ، ۳ تنه د جیولوجي ، ۳ تنه د جغرافیې ... تر څو ۳۰ پوره شي دغه ډلې به په ګډه کار کوي، له موضوع سره اړوند تحقیق کوي او د پروژې بریا ته هڅه کوي. که دا نظریه بریالۍ شي، نو زرګونه محصلین به هڅه وکړي چې خپلې څېړنیزې پروژې بریالۍ کړي. دا کار به نه یوازې د نظامي برخو لپاره ګټور وي، بلکې د نورو برخو لکه بیولوژي ، نبات‌شناسي ، انسان‌شناسي ، جغرافیه ، کانونه ، طب ، اقتصاد او نورو علمي ډګرونو لپاره هم مهم فرصتونه برابر کړي. لکه څنګه چې مندل، د خپل ژوند تر پایه، په یوه کوچني باغ کې پر نباتاتو تحقیق کاوه، موږ هم باید خپلو محصلینو ته د علمي ودې دا زمینه برابره کړو.

یو خوایزه مینه

Oct 13 2025, 08:49 pm Jun 22 2026, 11:01 pm

ولې مینه کله نا کله یو طرفه وي؟مینه تل د دواړو د زړه خبره نه ده — ځینې وخت یو څوک ډېر احساس لري، خو مقابل لوری ورته هماغه احساس نه لري. دا له څو لاملو څخه پیدا کېږي:

۱. د احساساتو نابرابريهر انسان د مینې د درک، عاطفې او ژورتیا په کچه کې توپیر لري.

·         ځینې خلک ډېر ژر تړاو پیدا کوي.

·         خو ځینې نور وخت ته اړتیا لري، یا اصلاً په هغه وخت کې د مینې لپاره چمتو نه وي.

نو کله چې یو زړه چمتو وي او بل نه وي — مینه یو طرفه کېږي.

۲. د ارزښت احساس توپیرکله کله یو کس مقابل لوری د ځان لپاره ډېره مهمه ګڼي، خو هغه لوری داسې فکر نه کوي.مثلاً:

«زه هره ورځ فکر کوم، خو هغه نه!»«زه پرې مینه کوم، خو هغه بې‌پروا ده!»

دا د دې نښه ده چې د دواړو د احساس ارزښتونه یو شان نه دي.

۳. ناسم درک یا غلط تفسیرځینې وخت یو کس د بل له خوږ چلند، مهربانۍ یا ملګرتیا غلطه نتیجه اخلي او فکر کوي دا مینه ده،خو مقابل لوری یوازې د دوستۍ په نیت چلند کوي.

دا ډېر عام حالت دی، په ځانګړي ډول په ځوانۍ کې.

۴. وخت، فاصلې یا شرایطځینې وخت خلک یو بل ته زړه ورکوې، خو د ژوند شرایط یې سره نه برابریږي:

·         فاصلې

·         کورنۍ فشار

·         اقتصادي ستونزې

·         یا دیني او ټولنیز محدودیتونه

نو یو لوری دوام کوي، بل نه شي کولای. دا هم یو ډول یو طرفه مینه ده، خو مجبوره نه قصدي.

۵. د رواني اړتیاوو توپیر·         ځینې کسان د مینې له لارې ځان تائیدوي («زه غواړم څوک مې خوښ کړي، څو ځان ارزښتمن احساس کړم»)

·         خو مقابل لوری کېدای شي لا د ځان په موندلو بوخت وي او د بل لپاره زړه نه لري.

د یو طرفه مینې نښې (علایم)د مینه‌ور لوري احساسد مقابل لوري چلندډېر فکر او خیالبې‌پروايي یا لنډ ځوابونهد خبرو، لیدو هڅهتل مصروف یا لیرې پاتېدلد خوښې اظهاربې‌پاسخه موسکا یا بې‌احساس چلندقرباني ورکولبې‌پامۍ او خاموشيد هیلې دوامد یخې بې‌اعتنايۍ دوام 

ولې انسان یو طرفه مینه کوي؟ځکه چې مینه یو حسابي منطق نه لري، احساس لري.انسان کله ناکله په هغه څوک مینه کوي چې د زړه خلا یې ډکوي، نه هغه چې د عقل قناعت ورکوي.خو یو طرفه مینه هم بې‌معنا نه ده — ډېری وخت انسان له هغې تجربې څخه پخپله ځان پېژني، قوي کېږي، او د احساس ژورتیا درکوي.

د مـــعلومـات په خــپراوی کې د مک بــرايډ کميســـــيون مــــــوثــريت

Oct 10 2025, 08:56 am Jun 22 2026, 09:17 am

په دغه ارتباطي-څېړنيزه ليکنه کې کوښښ شوی دی؛ چې د نړۍ د اطلاعاتو جريان د يو نړيوال کميسيون لخوا ارزونه وشي. نو د همدې له وجهې نه دغه ليکنه (د معلوماتو په خپراوی کې د مک کميسيون موثريت) تر عنوان ليکل شوی. دغه کميسيون په ۱۹۷۷م کې د هېوادونو په درخواست د يونيسکو سازمان په چوکات کې رامنځته شو. او د دووه کالو په موده کې د ارتباطاتو په برخه کې پراخ تحقيقات ترسره کړی دی. خو په دې لېکنه کې کوښښ شوی دی؛ يوازې د اطلاعاتو جريان په برخه کې د دې کميسيون موثريت څرګند شي.

اهميت: داطلاعاتو خپراوی ستونزې باندې پوهېدل او بيا د يو نړيوال کميسيون لخوا د يادو ستونزو تجزيه او تحليل او بلاخره د مک برايډ کميسيون له نظره د يادو ستونزو حل لارې؛ زمونږ د اړيکو برخې مسئولينو، د ژورناليزم او اړيکو برخې محصلينو ته لوړ تحقيقي ارزښت لري.

هدف: د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې د مک برايډ کميسيون رول او موثريت ارزونه کول. 

تګلاره: په دغه لېکنه کې کوښښ شوی دی چې تر يو حده له کمي تحقيق له ميتودونو څخه استفاده وشي او د ارقامو او اعدادو په ښودلو سره يوې منطقي پايلې ته ورسېږو. او ورسره کتابتوني، پرتليز، مناقشې ميتودونو څخه هم استفاده شوی دی.

پايله: د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې د مک برايډ کميسيون موثريت په دوه ټکو کې خلاصه کولای شو. لومړی دا چې د نړۍ اطلاعاتو څرنګوالي په اړه پراخ تحقيقات ترسره کړی او ګڼي ستونزې په ګوته کړی دی. او دويم دا چې ياد کميسيون د يادو ستونزو د حل په موخه مناسب حل لارې پيشنهاد کړی دی.  د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې دوه مهمې ستونزې شتون لري. لومړی په نړيواله کچه د اطلاعاتو وسايلو د انحصار مسئله ده. له دې څخه هدف دا دی چې اطلاعاتي وسايل لکه: کتاب، راډيو، تلويزون، خبري آژانسونه سينما ماهواره ... او داسې نور وسايل د څو محدودو هېوادونو په لاس کې دی. او دويم دا چې د نړۍ اطلاعاتي جريان متعادل او عادلانه نه دي. يعني د نړۍ اطلاعاتو خپراوی يا جريان يوه جهته وي. او اکثراً اطلاعات له پرمختللي هېوادونو څخه د مخ پر ودې هېوادونو خواته د حرکت په حال کې وي. د دې کميسيون له نظره دغه دوه ستونزې بايد حل شي. او د حلولو لپاره کميسيون په دې باور دی چې دغه ستونزه يوه دوامداره او ټول ګډونه مرستې ته ضرورت دی. د کميسيون له نظره د دې ستونزو حلول د ټول مسئوليت دی او دغه مسئوليت د هېوادونو، نړيوال سازمانونو، د ارتباطي مسايلو پوهانو او محققانو کار دی. ترڅو په ګډه کار وکړي. او د نړۍ اطلاعاتي او ارتباطي سيسټم ته يو نوی نظم ورکړي.

په امریکا متحده ایالاتو او بریټانیا کې د دوه ګوندي سیستم د موجودیت دلایل

Oct 10 2025, 08:56 am Jun 23 2026, 12:08 am

خلاصه

دغه علمي، سياسي او څېړنېزه لېکنه د آمريکا او بريټانيا د دوه ګوندي سيسټم پر دلايلو باندې تمرکز کوي. آمريکا او بريټانيا هغه دوه هېوادونو څخه عبارت دی؛ چې د دوه ګوندي سيستم لرونکي دي. او د ديموکراسي او آزادۍ په برخه کې سرلارې هېوادونه شمېرل کېږي.  چې په امريکا کې جمهوريت غوښتونکي او ډيموکراټ دوه مهم ګوندونه دي او بيا په بريټانيا کې کارګر او ډيموکراټ دوه مهم ګوندونه دي.  خو د دوه ګوندي سيسټم د دلايلو په برخه کې هر هېواد ځانته دلايل لري. چې د هېوادونو تاريخي پس منظر او د هېوادونو سياسي جوړښتونو سره مستقيمه اړيکه لري. او دغه دوه عوامل د نورو عواملو ترڅنګ ددې باعث ګرځېدلي چې په امريکا او بريټانيا کې دوه ګوندي سيسټم مروج شي او همداسې دوام ولري.

اهميت: په دغه موضوع کې د بريټانيا او د آمريکا دوه ګوندي سيسټم په مقايسوي ډول څېړنه شوې ده؛ نو له همدې وجهې نه، د هېوادونو د دوه ګوندي سيسټم ورته والي او فرقونو پيدا کول، د سياسي اشخاصو، د سياسي محقيقونو لپاره، له لوړ سياسي- تحقيقي اهميت څخه برخورداره دی.

هدف: د آمريکا او بريټانيا د دوه ګوندي سيسټم عوامل پيدا کول، د دې  هېوادونو د دوه ګوندي سيسټم د دلايلو پرتله کول او همدارنګه د دغو عواملو اغيزه پر درېمګړی ګوندونه باندې څېړنه د دې ليکنې اصلي هدف جوړوي.

تګلاره: د دغې موضوع په څېړنه کې له کتابتوني، تحليلي مقايسوي او د مناقشې ميتودونو څخه استفاده شوې ده. معلومات او اطلاعات مو په منظم ډول راټول او بيا په ښه شکل د مونوګراف په بڼه ځای پرځای کړی دی.

پايله: آمريکا او بريټانيا له دوه ګوندي سيسټم څخه ځانته بېل بېل عوامل لري؛ چې له مهمو عواملو څخه يو تاريخي عامل او بل تخنيکي عامل دی. تاريخي عاملو کې، آمريکا د خپل آزادی اخيستلو نه وروسته د دې هېواد د سياسي نظام  پر څرنګوالي باندې بحثونه او لانجې رامنځته شوې.  يوه ډله د فدرالي نظام طرفداره او بله ډله د رياستي نظام طرفداره وه. نو همدا باعث شو چې دوه مهمې ډلې په دوه مهم ګوندونه باندې بدله شي. خو په بريټانيا کې بيا د اشرافو او عوامو خلکو ترمنځ د عادي افرادو پر سياسي، ټولنيزه او انفرادي حقوقو باندې له پخوا څخه  لانجې وي چې بلاخره په دې هېواد کې دوه ډلې رامنځته شوې يوه ډله اشراف وو او بله ډله عوام خلک. دغه دوه ډلې ورو ورو ځانته سياسي جوړښت اختيار کړ. او بلاخره دوه مهم ګوندونه رامنځته شو. خو ددې ترڅنګ بل عامل هغه د هېوادونو انتخاباتي سيسټم دی. د آمريکا په ولسمشريزه انتخاباتو کې او د بريتانيا کې په عمومي انتخاباتو کې  له FPTP [First Past The Post] ساده اکثريتي انتخاباتي سيسټم څخه استقاده کېږي؛ چې ددې انتخاباتي سيسټم د ميکانيزم پر اساس يوازې دوه قوي ګوندونه د پرمختګ چانس لري او د دريمګړيو ګوندونو د تضعيف باعث ګرځي.  نو دغه تاريخي عوامل او انتخاباتي عوامل ددې باعث ګرځېدلي چې په دغو هېوادونو کې دوه ګوندي سيسټم مروج شي.

!!!!ناآشنا دوسته

Jul 16 2025, 04:06 pm Jun 22 2026, 09:01 am

ته زما د ژوند يو غوره او ښکلي فصل وي هغه فصل چي هيڅکله مي نه غوښتل پاي ته ورسيږې، خو بدبختانه د ليکلو په وخت کي د قلم رنګ خلاص شو او زموږ د ملګرتيا کتاب نيمګړي پاتي شو، ريښتيا غوښتل مي ووايم ما اميد درلوده زموږ کيسه داسي پای ته ونه  ورسيږي، اصلا دا هغه پای نه وو چي ما يي آرزو درلوده، ما غوښتل په خپله وعده عمل وکړو او هميشه په خوشحالي او خفګان کي يو ځاي اوسو، خو دا مې ځوروې چي تقدير زموږ په خوښه ندي نو هيله لرم د نړي خوشحالي ستا پښو ته ډيری شي او ته يو ښه ملګري پيدا کړي، په ياد ولره زموږ ملګرتيا ماته تر ټولو مهم څيز وو خو د تل لپاره غواړم بيا هيڅکله په چټ يا هم مخامخ دي ونه ګورم.

ناآشنا ته وروستي پيغام.....

د سولې له لارې جګړه که د جګړې له لارې سوله؟ د ټرمپ سیاست د ریالیزم له دریڅې

Jun 25 2025, 06:09 am Jun 22 2026, 09:01 am

لیکوال : هارون راعون

د نړیوالو اړیکو د ریالیزم تیوري بنسټ پر دې ولاړ دی چې دولتونه د خپلو ملي ګټو پر بنسټ عمل کوي، نه د اخلاقي ارزښتونو یا نړیوالو اصولو پر بنسټ. د دې تیورۍ له مخې، قدرت، امنیت، او بقا د سیاست اصلي محرکونه دي. دولتونه هڅه کوي چې خپل نفوذ پراخ کړي او سیالان تر فشار لاندې راولي.

ډونالډ ټرمپ هڅه وکړه چې ځان د سولې استازی وښيي، خو دا هڅې زیاتره له جګړو، ګواښونو او فشار سره یو ځای وې. د ریالیزم له نظره، دا یوه سمه تګلاره ده چې اول له جګړې یا د جګړې له ګواښ نه استفاده کېږي او بیا د سولې د خبرو نوښت اخیستل کېږي. ټرمپ په افغانستان، ایران، شمالي کوریا، فلسطین، او هند و پاکستان قضیو کې همدا کړنلاره تعقیب کړې: د افغانستان په مسله کې لومړی د بمبارۍ زیاتول، بیا د طالبانو سره مذاکرات؛ دا سیاست د قدرت له موقعیته خبرو ته زمینه برابره کړه. د شمالي کوریا په مسله کې له ګواښونو وروسته، درې ځله له کیم جونګ اون سره لیدنه وکړه. د ایران-اسرائیل په مسله کې د هوایي بریدونو تبادله، بیا اوربند. د هند و پاکستان په مسله کې د کرښې دواړو غاړو ته د تاوتریخوالي پر مهال د منځګړتوب هڅې.

دا ټولې کړنې دا شک پیاوړی کوي چې ټرمپ د فشار او شخړو له لارې د سولې داسې فضا رامنځته کوي چې مشري یې خپله ولري، څو د نوبل جایزې یا نړیوال حیثیت ګټلو ته زمینه برابره کړي.

وروستی اوربند، چې د ایران او اسرائیل ترمنځ اعلان شو، د شاوخوا دوو اونیو جګړو وروسته راغی. د دې اوربند اصلي تضمین کوونکی امریکا او ټرمپ و. خو مهمه پوښتنه دا ده: آیا دا اوربند تلپاتې دی؟ که یوازې د لنډمهاله سیاسي امتیاز لپاره دی؟

د ریالیزم له مخې، اوربندونه نه د اخلاقي اړتیا له امله، بلکې د قدرت د تعادل لپاره ترسره کېږي. اسرائیل حکومت  وویل چې خپل هدفونه یې ترلاسه کړي؛ یعنې اوربند یې د بریا پر ځای راوست. ایران بیا دا ادعا کوله چې له اوربند سره موافق یو، خو د دې شرط پر بنسټ چې بریدونه ودریږي. دا ښيي چې دواړه لوري د خپلو ملي ګټو پر بنسټ اوربند ته چمتو شول، نه د اخلاقي ارزښتونو پر بنسټ.

د سولې نوبل جایزه اصلاً هغو اشخاصو ته ورکول کېږي چې د بشري ارزښتونو، جګړو پای ته رسولو او بین‌المللي همکارۍ لپاره واقعي او دوامداره هڅې کړي وي. خو: ټرمپ دا جایزه د هند و پاکستان ترمنځ د «منځګړتوب» له امله غوښتله. پاکستان هغه د ۲۰۲۶ کال لپاره د نوبل جایزې نوماند ګڼي. خو هغه د جګړو پيلولو، فشار زیاتولو، او بیا د لنډمهاله اوربندونو له لارې ځان سولې ته ژمن ښکاراوه.

ریالیزم دا ډول چلندونه د مشروعو سیاسي محاسبو برخه بولي؛ یعنې د سولې هڅې باید د ملي قدرت د زیاتوالي لپاره کار وشي، نه د بشري اخلاص پر بنسټ. د ټرمپ تګلاره په عمومي ډول داسې وه: لومړی جګړه، بیا مذاکرات، بیا ځان د سولې قهرمان معرفي کول. په دې توګه، نوموړی د نړیوال سیاست په ډګر کې د قدرت د معمار رول ته تمایل درلود. دا ستراتیژي د ریالیزم له اصولو سره سمون لري، خو له اخلاقو او اصولو سره تضاد لري.

د سولې نوبل جایزه، چې باید د ارزښتونو او اخلاص تمثیل وي، د هغه لپاره یوازې یوه سیاسي امتیاز ښکارېده. ریالیزم دا ډول چلند د قدرت غوښتنې، ملي ګټو او سیاست د سختو محاسبو یوه پایله ګڼي. په پای کې، دا پوښتنه مطرح ده: که سوله د جګړې له لارې راځي، نو دا سوله څومره باثباته او دوامداره ده؟

ماخذونه

1.      Barron’s. (2025, June 18). Trump Says He Isn't Looking for a Ceasefire, Doesn't Want Iran to Have Nukes. 

2.      BBC News (2024). Trump Declares Ceasefire Between Iran and Israel Amid Rising Tensions.

3.      Beasley, Ryan K., et al. (2013). Foreign Policy in Comparative Perspective: Domestic and International Influences on State Behavior. CQ Press.

4.      CBS News. (2025, June 24). Trump announces Israel-Iran ceasefire. 

5.      Defense Priorities. (2025, March 7). Trump’s foreign policy may be crude, but it’s realist. 

6.      Galtung, Johan. (1969). Violence, Peace, and Peace Research. Journal of Peace Research, Vol. 6, No. 3.

7.      ResearchGate. (2024). The Impact of Realism on U.S. Foreign Policy during the Trump Presidency. 

8.      Reuters. (2025, June 21). Pakistan to nominate Trump for Nobel Peace Prize. 

9.      Snyder, Jack. (2004). One World, Rival Theories. Foreign Policy, No. 145.

د ایران او اسراییلو ترمنځ شخړه، د امریکا بریدونه او د سیمې ژور بدلونونه

Jun 22 2025, 03:38 am Jun 22 2026, 10:03 pm

عمران اختر

د ایران او اسراییلو ترمنځ اوږده شخړه، چې مذهبي، ایډیولوژیکي او ستراتیژیک بنسټونه لري، د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ له خوا د ایران پر اتومي تاسیساتو د برید له اعلان وروسته نوي، خطرناکو پړاوونو ته ننوته. ټرمپ دا بریدونه "پوځي بریا" وبلل او د قاسم سلیماني د وژنې یادونه یې د نړیوال امنیت لپاره یو ضروري اقدام وګاڼه. دغه بیانونه د امریکا د بهرني سیاست د تقابلي او یرغلګر طبیعت څرګندونه کوي، چې د نړیوال سیاست له ریالیسټي لیدلوري سره بشپړه همغږي لري.

اسراییل د ایران اتومي پروګرام یو وجودي ګواښ ګڼي، ځکه نو هڅه کوي د امریکا پوره ملاتړ تر لاسه کړي. امریکا چې له اسراییلو سره کلکې ستراتیژیکې اړیکې لري، د همدې اړیکو په چوکاټ کې د ایران پر وړاندې مستقیم دریځ نیولی. د ټرمپ وروستي اقدامات، که د سلیماني وژنه وي یا د فردو، نتنز او اصفهان پر تأسیساتو بریدونه، دا ټول د امریکا ـ اسراییلو د ګډ امنیتي تړون ښکارندویي کوي. دا څرګندوي چې د امریکا مداخله یوازې د خپلواکو پریکړو پر بنسټ نه ده، بلکې د اسراییلو د امنیت لپاره یوه طرحه شوې استراتیژي ده.

د امریکا نظامي بریدونه، که څه هم له دبلوماټیکو ژبو سره "د سولې لپاره فشار" معرفي شوي، خو عملاً د سیمې ثبات له جدي ګواښ سره مخ کوي. دا اقدامات د ایران له لوري احتمالي ځوابي اقدامات راپارولای شي، چې د حزب‌الله، حوثیانو او نورو نیابتي ډلو له لارې د امریکا او اسراییلو پر ګټو حملې زیاتېدای شي. دا حالت به سیمه د یوه پراخ نیابتي جنګ خوا ته بوځي، چې پایله به یې د خلیج هېوادونو، سوریې، عراق او حتی ترکیې پر امنیت هم بده اغېزه وکړي.

د اسلامي هیوادونو غبرګون، لکه څنګه چې تمه ده، یو ډول نه دی. که څه هم ایران د شیعه مذهب مهم مرکز دی، خو د سني اسلامي هېوادونو لکه سعودي عربستان، مصر او ترکیې سره یې اړیکې له رقابت، شکوکو او سیالۍ ډکې دي. له همدې امله، د ایران د ملاتړو اجماع یوازې له محدودو هېوادونو سره محدودېږي، لکه سوریه، حزب‌الله، او حوثیان. دا د سیمې د مذهبي ـ سیاسي وېش ښکارندویي کوي، چیرې چې د اسلامي هیوادونو ترمنځ یووالي نه، بلکې ژور اختلافونه لیدل کېږي.

پاکستان، چې هم له ایران سره پوله لري او هم له امریکا سره اوږدمهاله ملګرتیا، هڅه کوي خپله سیمه‌ییزه او نړیواله معادله وساتي. د ټرمپ له ادارې سره د پاکستان نږدې والي څو علتونه لري: د نړیوالو مالي مرستو اړتیا، د هند سره ستراتیژیک رقابت، او د افغانستان د سولې په پروسه کې د یوه کلیدي لوبغاړي رول. پاکستان د دې همکارۍ له امله هڅه وکړه چې له ټرمپ سره اړیکې پیاوړې وساتي، او حتی هغه یې د سولې نوبل جایزې ته نوماند کړ – یو داسې سیاسي ګام چې هدف یې د امریکا له فشار نه، ګټه پورته کول وو.

د ریالیزم له نظره، د نړیوال سیاست محور د قدرت، امنیت او ملي ګټو پر بنسټ ولاړ دی. د دې نظریې له مخې، د امریکا بریدونه د ملي امنیت، د اسراییلو د بقاء، او د قدرت د توازن د خونديتوب لپاره توجیه لري. ریالیزم پر اخلاقي ارزښتونو یا نړیوالو اصولو باور نه لري، بلکې دا استدلال کوي چې "د دولت بقاء او ګټې تر هر څه لوړ دي." له همدې امله، د امریکا یرغلونه که څه هم تر نړیوال قانون لاندې مشروع نه وي، خو د ریالیسټي منطق له مخې دفاع وړ دي.

په پای کې، د ټرمپ څرګندونې، د امریکا بریدونه، او د سیمه‌یزو قدرتونو دریځونه دا ښيي چې منځنی ختیځ یو ځل بیا د بې‌ثباتۍ پر خوا روان دی. د سولې شعارونه، تر هغه چې د ګټو تقابل، د قدرت سیالۍ او د باور کمښت پای ته نه وي رسېدلي، یوازې د سیاستي مشروعیت لپاره کارول کېږي. حل لاره په سیمه‌ییزو تفاهماتو، ډیالوګ، او متقابل درناوي کې ده، نه په نظامي زور، نیابتي جګړو او یرغلګر دریځونو.

ماخذونه:

1.      Associated Press. (2025, June 21). US inserts itself into Israel’s war with Iran, striking 3 Iranian nuclear sites. AP News. https://apnews.com/article/israel-iran-war-nuclear-talks-geneva-news-06-21-2025-a7b0cdaba28b5817467ccf712d214579 

2.      Sheth, S. (2025, June 21). US warplanes bombed Iran's most protected nuclear site. Trump says it was 'totally obliterated.' Business Insider.  https://www.businessinsider.com/us-warplanes-just-bombed-irans-nuclear-sites-2025-6 

3.      Berg, R. (2025, June 21). U.S. Joins Israel in Strikes on Iranian Nuclear Sites, Trump Announces, Risking Wider War. Time. https://time.com/7296469/u-s-strikes-iran-nuclear-trump-war/ 

4.      CBS News. (2025, June 21). Trump calls Iran strikes a ‘military victory’ and warns of more. https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-strike-military-victory-nuclear-sites-2025/ 

NBC News. (2025, June 21). Trump addresses nation after Iran strike. https://www.nbcnews.com/video/trump-addresses-nation-after-iran-strike-june-2025

افغانستان د څار تر سیورې لاندې؛ سیمه‌ییز ثبات، مشروعیت او د لیبرالیزم سیاستونه

Jun 21 2025, 03:15 am Jun 22 2026, 09:51 pm

لیکوال : هارون راعون

د قرغیزستان له خوا د اسلامي امارت د چارواکو نومونه د "ممنوعه ډلو" له نوملړه ایستل، او همداراز د اقتصادي اړیکو پراخول، یو مهم سیاسي پیغام لري. که څه هم دا مستقیم رسمیت نه دی، خو دا یو نیمه ‌رسمي تعامل بللای شو، چې په تدریجي توګه د رسمیت‌ پېژندنې تمایل ته اشاره کوي. د رسمیت‌پېژندنې مسله نړیوال مشروعیت ته زمینه مساعدوي، او د امارت لپاره د بندیزونو او سیاسي انزوا پای ته رسېدو زمینه برابروي. په سیمه‌ییزه کچه، دا اقدام د "de facto" تعامل د دوام لامل کېږي، چې په نرم قوت (Soft Recognition) مشهور دی.

د ټولیز امنیت د تړون سازمان (CSTO) چې روسیه، قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ارمنستان او بلاروس غړیتوب لري، امنیتي تړاوونه د غړو هېوادونو ترمنځ همغږي کوي. د ولسمشر جباروف له قوله، "دوامداره څارنه" پدې معنا ده چې افغانستان یو داسې امنیتي فکتور دی، چې بې‌پروا پرېښودل یې ممکن د منځنۍ اسیا د ثبات لپاره خطر پېښ کړي. دا څارنه ممکن درې ابعاد ولري:

سیاسي: د اسلامي امارت د سیاستونو تحلیل.استخباراتي: د ممکنو ترهګرو ډلو د فعالیتونو ارزونه.پوځي: د سرحدي شخړو یا نفوذ مخنیوی.پدې معنا، چې د سازمان غړي هېوادونه د امارت د حکومت د ماهیت، ثبات، او د هغوی د "غیر دولتي وسله‌والو ډلو" سره د اړیکو ارزونه کوي، څو د خپلو سرحدونو لپاره خطرونه کم کړي.

C5+1 چې د منځنۍ اسیا پنځه هېوادونه (قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان) او چین یا امریکا پکې شامل دي، د عمل‌محور سیاست پر بنسټ له اسلامي امارت سره اړیکه غواړي. دا هېوادونه:

د رسمي تعامل پر ځای، له اسلامي امارت سره د اقتصادي همکاریو او سرحدي همغږۍ تمرکز کوي.دوی غواړي چې افغانستان د ترانزیتي دهلیز په توګه وکاروي، نه د بحران سرچینه.چین، په ځانګړې توګه، د "یو کمربند – یوه لار" ستراتیژۍ له لارې د افغانستان ثبات غواړي، خو له رسمي اعترافه ځان ساتي.دا ښيي چې د پراګماتیزم سیاست غالب دی، نه ارزشي اصول. یعني، که اسلامي امارت د ثبات تضمین ورکړي، دا هېوادونه به ورسره تعامل ته دوام ورکړي.

افغانستان دا مهال د "ثبات – انزوا – تعامل" ترمنځ ولاړ دی. له یوې خوا نسبي امنیت، له بلې خوا نړیوال سیاسي انزوا، او له دریمې خوا د سیمه‌ییزو هېوادونو اقتصادي تعامل، د یو متناقض وضعیت نمایندګي کوي. د اسلامي امارت د بهرني سیاست بریا به تر ډېره د داخلي شفافیت، ټول‌شموله حکومت، د ښځو حقونو، او ترهګرو ډلو سره د اړیکو پرېکون پورې اړه ولري. د حالاتو دوامداره څارنه ښيي چې لا هم شکونه شته.

لیبرالیزم د نړیوالو اړیکو په تیورۍ کې یو بنسټیز لید لري چې پر همکارۍ، قانون، او متقابل وابستګۍ (Interdependence) تمرکز کوي. د لیبرالیزم له نظره:

د قرغیزستان له خوا د همکارۍ غږ او د افغانستان څارنه، د دولتونو ترمنځ د تفاهم او همکارۍ غوښتنه ښيي.د C5+ تعاملات د اقتصادي وابستګۍ له لارې د سولې د تامین هڅه ده.د نړیوالو سازمانونو لکه (CSTO) رول د لیبرالیزم لپاره مهم دی، ځکه دا سازمان د دولتونو ترمنځ د همغږۍ او د شخړو د مخنیوي وسیله ګرځي.که افغانستان د نړیوالو اصولو (د بشري حقونو، سیاسي مشارکت، او ښځو تعلیم) ته ژمن نه شي، نو د لیبرال تیوري له مخې به د رسمیت‌پېژندنې چانسونه راکم شي.د قرغیزستان له خوا د افغانستان څارنه، د سیمه‌ییزو امنیتي اندېښنو استازیتوب کوي، نه یواځې د نظارت، بلکې د تعامل پیل هم ښيي. اسلامي امارت که څه هم له رسمي مشروعیت بې‌برخې دی، خو سیمه‌ییز هیوادونه یې په تدریجي ډول د "عمل‌محور" تعامل لور ته راکاږي. د لیبرالیزم له مخې، د سیمه‌ییزې همکارۍ پراخوالی کولای شي د ثبات فضا رامنځته کړي، خو دا یوازې هغه مهال عملي کېږي، چې افغانستان د نړیوالو ارزښتونو احترام ته چمتو شي.

ماخذونه

1.      Tolonews, (2025-06-20). Kyrgyz President: Continuous monitoring of Afghanistan is essential for regional security. https://tolonews.com/pa/afghanistan-194727 

2.      Joseph Nye (2004). Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History 

3.      Robert Keohane & Lisa Martin (1995). The Promise of Institutionalist Theory – International Security, Vol. 20, No. 1

4.      John Baylis, Patricia Owens, Steve Smith (2017). The Globalization of World Politics – Oxford University Press 7: Liberalism

5.      Barnett Rubin (2002). The Fragmentation of Afghanistan – Yale University Press

6.      Alexander Cooley (2012). Great Games, Local Rules: The New Great Power Contest in Central Asia – Oxford University Press

7.      Thomas Barfield (2010). Afghanistan: A Cultural and Political History – Princeton University Press

د ایران او اسرائیل جګړه؛ رضا پهلوي او د نړیوالو اړیکو نوې معادله

Jun 18 2025, 01:08 am Jun 22 2026, 07:50 pm

عمران اختر

د ایران پخواني ولیعهد رضا پهلوي له بي بي سي سره په وروستۍ مرکه کې د اسلامي جمهوریت د کمزورتیا، د "سیاسي انډول د بدلون" او "د رژیم د پای ته رسېدو فرصت" ته اشاره وکړه، چې دا څرګندونې نه یوازې د ایران د اوسني بحران یوه سیاسي نښه ده، بلکې دا د ایران او اسرائیل ترمنځ روانې شخړې، د نړیوالو قدرتونو رول، او د نړیوال نظم د تحول سره ژور تړاو لري.

ایران او اسرائیل له کلونو راهیسې د سیمه‌يیزو او ستراتیژیکو رقابتونو ښکار دي. د ایران له‌خوا د حزب‌الله، حماس، او نورو شیعه‌محوره ډلو ملاتړ د اسرائیلو لپاره سرخوږی ده، په داسې حال کې چې اسرائیل هڅه کوي د ایران اټومي پروګرام، د وسلو پراخېدو او سیمه‌يیز نفوذ مخه ونیسي. وروستي بریدونه، چې اسرائیل یې مسؤل بلل کېږي، د ایران په لوړپوړو پوځي مشرانو او نظامي تأسیساتو تمرکز کړی، چې په پایله کې یې د ایران د واک جوړښت لړزېدلی. همدا هغه فضا ده چې رضا پهلوي یې "یو بې‌ساری فرصت" بولي .

رضا پهلوي، د پخواني شاه زوی، له کلونو راهیسې د مدني نافرمانۍ، د تاوتریخوالي ضد انقلاب، او د سیکولر-ډیموکراتیک ایران ملاتړ کوي. نوموړی دا وضعیت د "د بدلون لپاره فرصت" بولي. د ده د خبرو له مخې، دا فرصت د رژیم د کمزوري کېدو له امله رامنځته شوی، په ځانګړې توګه له هغې وروسته چې لوړپوړي امنیتي او سیاسي چارواکي له منځه لاړل یا منزوي شول. رضا پهلوي دا وضعیت د خلکو په ګټه بولي، چې ښيي د هغه تمه دا ده چې یو پراخ مدني غورځنګ د رژیم پر ضد پیل شي .

که څه هم رضا پهلوي ظاهراً له غرب سره رسمي سیاسي اړیکې نه لري، خو د ده زیاتره څرګندونې، نړیوالو رسنیو ته لاسرسی، او د امریکایي سیاستوالو غیر رسمي ملاتړ ښيي چې هغه د غرب، په ځانګړې توګه امریکا، تر نظر لاندې بدیل اپوزیسیون دی. د امریکا د ملي امنیت مشر وینا ته په کتو، چې ایران یو "ستونزمن" رژیم ګڼي، دا احتمال شته چې امریکا د فشار له سیاسي او نظامي وسایلو سره سره د اپوزیسیون ملاتړ ته هم لاره هواره کړي.

اوسنی وضعیت د نړیوال نظم لپاره هم یو امتحان دی. له اوکراین، غزې، تایوان، تر یمن او ایران پورې، نړۍ د نوي قطبي‌کېدو په درشل کې ده. د امریکا او متحدینو له‌خوا د ډیموکراتیک ارزښتونو ملاتړ، او د چین-روسیې له‌خوا د "واکمنۍ د بدیل نظم" هڅه، دا ښيي چې ایران هم د دې پراخې سیالۍ لوبغاړي دي. که رژیم کمزوری شي یا سقوط وکړي، دا به په سیمه‌يیز نظم ژور اغېز ولري.

ریالیزم تیوري له مخې، دولتونه تل د بقا لپاره کار کوي. کله چې دا بقا له ګواښ سره مخ شي (لکه د اسرائیلو بریدونه، داخلې نارضایتي، او د رهبري ضعف)، نو هغه دولت یا رژیم ضعیف ګڼل کېږي. رضا پهلوي وایي چې اوس د رژیم د سقوط فرصت رامنځته شوی، دا پخپله د قدرت د ناکامۍ نښه ده، ځکه د ریالیزم له مخې، یوه واکمنه اداره باید خپل داخلي نظم او بهرنی اعتبار وساتي.

رضا پهلوي د یوه پخواني واکمن زوی په توګه، هڅه کوي چې له دغه "قدرتي خلا" ګټه واخلي او ځان د بدیل ځواک په توګه مطرح کړي. د ریالیزم له نظره، دا ډول کړنې طبیعي دي، ځکه چې قدرت یو محدوده سرچینه ده، او کله چې یو اړخ کمزوری شي، بل اړخ یې نیولو ته هڅه کوي. رضا پهلوي د "مدني بغاوت" او "سیاسي خلا" خبرې کوي، چې دا د قدرت د بیا وېش هڅې دي.

اسرائیل د ایران اټومي او سیمه‌يیز ځواک ته د امنیتي خطر په سترګه ګوري. نو ځکه، د ریالیزم له مخې، اسرائیل نه د اخلاقو پر بنسټ، بلکې د خپل بقا لپاره پر ایران بریدونه کوي. دا پالیسي د "preemptive strike" یا مخکې له مخکې دفاعي برید نومېږي، چې د ریالیزم له مخې مشروع عمل دی.

امریکا هڅه کوي چې د ایران رژیم کمزوری کړي یا بدل کړي. دا سیاست د "Power Balance" له اصولو سره برابر دی. ریالیزم وايي، که یو سیمه‌يیز قدرت (ایران) د نورو ګټو ته خطر پېښ کړي، نو نړیوال قدرتونه هڅه کوي چې هغه قدرت تضعیف کړي یا ځای پر ځای کړي. رضا پهلوي ممکن د امریکا لپاره د توازن ساتلو وسیله وي.

د رضا پهلوي وروستۍ څرګندونې یوازې د یوه تبعېد شوي شاهي زوی غږ نه دي، بلکې د ستراتیژیکو بدلونونو، سیمه‌يیزو شخړو، او نړیوالو رقابتونو له زاویې باید وڅېړل شي. د ایران کمزوري کېدونکی رژیم، د اپوزیسیون هڅې، د امریکا غیر مستقیم ملاتړ، او د نړیوال نظم تحول، دا ټول داسې نښې دي چې ښيي ایران د یوې ستر داخلي او نړیوال بدلون پر درشل ولاړ وي.

ماخذونه:

1. BBC One Interview with Reza Pahlavi, 16 June 2025.
2. Nasr, Vali. (2021). The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future. W.W. Norton & Company.
3. Acharya, Amitav. (2018). The End of American World Order. Polity Press.
4. Waltz, Kenneth. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.
5. Wendt, Alexander. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.
6. Nye, Joseph. (2011). The Future of Power. Public Affairs.

د رحمان بابا د یو شعر تصوفي معنا!

Jun 10 2025, 02:33 am Jun 23 2026, 12:39 am

ما راجمه کړل د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته جانان ټول

سلامونه درنو دوستانو!

یو ځل بیا درته زه سیدادریس سادات د رحمان بابا د خپرونو په لړۍ کې هرکلی وایم.

نن مې درته د رحمان بابا یو بل شعر راوړی دی، دغه شعر هم لکه د نورو شعرونو په څېر ظاهرا د عشقي دردونو، فراق او هجرت کیسه کوي.

مګر د تصوف له اړخه د رحمان بابا د ټول شعري سبک په شان دا شعر هم ژورې تصوفي او عرفاني معناوې لري.

که ویډیو یې وګورئ نو ښه به پرې پوه شئ، د ویډیو لیدلو لپاره یې په لاندې لینک کلیک وکړئ او ویډیو وګورئ.

https://youtu.be/A8fNGOCkjPU?si=kgJKQiJqqymsXXrA 

راځئ د بیت تصوفي معنا ته راځو:

ما راجمع کړل د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته د جانان ټول 

ظاهري معنا:

د دې شعر په ظاهري معنا کې شاعر ویلي دي:

ما د کلي ټول واړه ماشومان راټول کړل او بیا مې هغوی ټولل د جانان کوڅې ته بوتلل.

دا یو عاشقانه چل ول او فریب ښکاري چې هدف د جانان د لیدو پلمه پیدا کوي او خپل هجران په وصال بدلوي.

دلته شاعر واړه واړه ماشومان راټول کړي دي او د خپلې محبوبې د کوڅې پر لور یې روان کړي دي.

د دې شعر تصوفي معنا:

پدې شعر کې ماشوم د نفس پر ځای راغلی دی او نفس ته یې د ماشوم تشبیه ورکړې ده.

او دا ځکه چې نفس پخپلو ښو او بدو نه پوهیږي او ماشوم هم تر ډیره حده پخپلو ښو او بدو نه پوهیږي.

دلته سالک د خپل کلي ټول هغه اشخاص راغونډ کړي دي چې په غلطو لارو د نفس په غوښتنه روان دي او د هېچا هم نه مني مګر رحمان بابا د خپل اعلا شعر په جادویې الفاظو سره په هر دور کې دغه خلک له غلطو لارو راګرځولي دي.

او د حق پر لور یې روان کړي دي.

لکه څنګه چې یې پدې بیت کې ویلي دي، ما راجمه کړه د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته د جانان ټول.

دلته د جانان له کوڅې څخه مطلب د حق تعالی دروازه ده او سالک دلته وایې چې ما هغه نفسونه راغونډ کړل چې په غلطه لاره روان وو او دوی ټول مې د حق پر لور روان کړل.

دلته د جانان نسبت د بادشاهانو بادشاه الله (ج) ته شوی دی، په بل بیت کې بیا داسې وایې:

د جرګې خبره یار قبوله نکړه 

په ژړا مې ورته څېرې کړ ګریوان ټول

د دې بیت ظاهري معنا:

یار د منځګړیتوب یا پخلا کېدو جرګه ونه منله، د مجنون وارث عاشق پدې سره په ویر او واولا شروع وکړه او خپل ګریوان یې وشکاوه.

تصوفي معنا:

دلته رحمان بابا له خپل یار یعنې الله ج څخه غوښتي دي، تر څو لده سره ملاقات وکړي مګر الله تعالی یې غوښتنه نده منلې او ده هم لکه د لیونیو عاشقانو په څېر په ژړا خپل ګریوان شکولی دی.

دا چې په تصوف کې انګلیسي، عربي او فارسي لغتونه خپلې معناوې لري نو دلته رحمان بابا خپل پښتو هم له چا څخه کمه راوستې نده او جرګه یې په تصوف کې لیده کاته بللي دي.

چې دا د رحمان بابا د پښتو سره د مینې یوه غوره نمونه ده او پښتو ته د خدمت یو ستر مثال یې هم راتللای شي.

په بل بیت کې بیا وایې:

بې نوا چې یې له دره را رخصت کړم 

په خندا مې شول د کلي رقیبان ټول 

ظاهري معنا:

هر کله چې په زړه زخمي عاشق د خپل معشوق له دره نا امیده رارخصت شو، نو د کلي ټولو رقیبانو یې ورپورې وخندل او دی ځانته ډیر زیات خجالته شو.

تصوفي معنا:

له بې نوا څخه پدې شعر کې مطلب د الله ج له درباره ظاهري نا امیدي ده او پدې شعر کې سالک د الله تعالی له درباره پدې ناهیلی شوی دی، چې الله تعالی ورسره ملاقات ونکړ.

نو ځکه عبدالرحمن بابا نا امېده د الله تعالی له درباره راروان شو.

او په دوهمه مصره کې وایې چې په خندا مې شول د کلي رقیبان ټول

دلته له رقیبانو څخه مقصد د دنیا د لذتونو پیروان دي، چې د دنیا په خوندونو کې ډوب دي.

دوی چې هر کله رحمان بابا ولید چې امید یې پوره نشو نو ورپورې یې وخندل، دا کټ مټ همداسې ده لکه نن سبا چې صوفي ‌ږیره پریږدي او یا هم یو بل داسې ښه کار وکړي نو د لانجې پر وخت ورته تر ټولو مخکې زموږ افغانان ږیره یادوي.

او ږیرې ته یې ښکنځل کوي همداسې ځینې خلک په مولویانو او شیخانو پسې خبرې کوي.

او بازې خو چې د صوفیانو د کراماتو کیسې واوري نو په فیسبوک کې یې غوغا جوړه کړې وي او په هغه ورځ دا موضوع د فیسبوک یو مهم بحث ګرځیدلی وي.

دا کړنې په جمهوریت کې ډیرې زیاتې وې خو اوس شکر یو څه حل شوي دي.

په جمهوریت کې زموږ ننګرهار کې به چې یو دیني او روحاني شخص پیدا شو نو د ټولې ټولنې ښکار به وګرځېد.

او ټولو به دومره د شیخ، بچه باز او احمق په نوم دومره ونازاوه چې اخر به یې به یې ږیره کله کړه او د دغه ثواب څخه به محروم شو.

په هر بیت د رحمان بابا ډیرې خبرې کیږي خو فکر کووم د دې بیت معنا به همدومره کافي وي او انشاالله تاسې  به یې په تصوفي معنا ښه پوهیدلي یاست.

په بل بیت کې بیا وایې چې:

شوم بې دمه دم په ما کې پاتې نشو

اندامونه رانه ونیول خفګان ټول

ظاهري معنا خو ښکاره ده سیده یې تصوفي معنا ته ځؤ.

په تصوف کې دا د فنا فې الله حالت دی، چې وجود او هستي د معشوق په مینه او محبت کې خاورې شي او د انسان هستي په نیستۍ کې بدله شي.

رحمان بابا هم دلته وایې چې شوم بې دمه دم په ما کې پاتې نشو

مطلب زه د الله تعالی په عشق کې دومره غرق شوم، چې نور راکې دم ندی پاتې!

اندامونه رانه ونیول خفګان ټول

پدې مصرې کې اندامونه خفګان نیول پدې معنا راغلی دی چې صوفي ته الله تعالی خپل دیدن ندی ورکړی، نو صوفي خفه دی او وایې چې د ډیرو غوښتنو د لاسه نور دم ندی راپاتې او ثبوت یې زما د وجود دننه پټ عذاب دی چې هره ورځ یې  ګورم.

تر دې وروسته بیا وایې :

په غزل مې ګوتې پورې کړې له غمه

په شعرونو کې  مې ولیکه بیان ټول

دلته هم صوفي شاعر وایې چې د یار یعنې الله ج د دیدن په غم کې مې د غزل نړی ته راودانګل تر څو پدې غزلونو کې خپل درد بیان کړم.

تر دې وروسته په اخري بیت کې بیا شاعر لیکلي دي :

زه رحمان به یم ژوندی او یا به مړ یم

دا دیوان به زما ګوري عاشقان ټول

د دې بیت تصوفي معنا داسې ده چې 

رحمان بابا وایم، زه که مړ یم یا ژوندی یم.

زما اشعار بیتونه او دیوان به ټول عاشقان صوفیان او عالمان اوري او دیوان به مې ګوري.

پدې بیتونو کې د ځینو تصوفي کلماتو معناوې داسې راغلي دي:

ماشومان: نفسونه

کوڅه د جانان: د الله تعالی درګاه

ژړا: د روح فریاد 

رقیبان: دنیا پرستان 

خفګان: د الله تعالی په فراق کې خفګان 

شعرونه: د روحاني حقایقو ژبه 

رحمان بابا د مغلي بادشاه شاه جهان خان تر وخته پورې ژوندی وو.

او په کال ۱۱۲۸ کې یې خپل سپیڅلی روح د حق پر لور والوت او پخپلې لیونۍ مینه کې کامیاب شو.

روح یا ښاد یاد یې تل پاتې...!

د افغانستان د اسعارو تحول

May 27 2025, 09:18 pm Jun 23 2026, 12:38 am

د افغاني روپۍ تاریخچه: له پيله تر اوسهد افغانستان د ملي اسعارو، یعنې افغاني، تاریخ ډېر اوږد او له بدلونونو ډک دی. د دې اسعارو بنیاد د شلمې پېړۍ په لومړیو کلونو کې ایښودل شوی دی. مخکې له دې چې افغاني رسمي روپۍ شي، خلکو به د نورو هېوادونو سکې، لکه هندي روپۍ، ایرانی تومان، یا د سرو زرو او سپینو زرو ټوټې د راکړې ورکړې لپاره کارولې. همداراز، د امیر عبدالرحمن خان (۱۸۸۰-۱۹۰۱) په وخت کې هم د فلزي سکو کارول معمول وو، خو هغه مهال منظم ملي اسعار نه وو.

په ۱۹۲۵ کال کې، د امیر امانالله خان د واکمنۍ پر مهال، د افغانستان د ملي روپۍ اساس کېښودل شو. هغه وخت دولت پریکړه وکړه چې خپل ملي اسعار جوړ کړي او د "افغاني" په نوم یې نوې پیسې بازار ته راوویستې. د افغانی ارزښت د سرو زرو له ارزښت سره وتړل شو، یعنې یو افغانی دومره ارزښت درلود لکه څومره چې د سرو زرو یو مشخص وزن وي. دا کار د دې لپاره وشو، څو خلکو په دې نوې پیسه باور وکړي.

د افغاني پيلې روپۍ فلزي وې، وروسته کاغذي افغانی هم چاپ شو. د افغانستان بانک، چې په ۱۹۳۹ کال کې تاسیس شو، د افغانی د چاپ او تنظیم مسوول شو. دغه بانک د دولت له لوري د اسعارو د سیاست کنټرول کولو لپاره جوړ شو. له هغه وخت راهیسې افغاني د افغانستان رسمي او ملي اسعار وګرځېدل.

د افغاني ارزښت په اوږدو کلونو کې بدل شوی دی. د شاهي نظام، د داوود خان جمهوریت، د کمونستي رژیم، مجاهدینو او وروسته د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال، د افغاني ارزښت ډېر توپیرونه راغلل. تر ټولو زیات بېثباتي هغه وخت راغله کله چې د کورنۍ جګړې پر مهال یو هېواد – دوه ډوله افغاني وې. یوه افغاني د مجاهدینو له خوا چاپېدله او بله د طالبانو له خوا، او دواړه یو بل نه منلې.

په ۲۰۰۲ کال کې، د نوې ادارې له جوړېدو وروسته، د افغاني واحد نوی شو. پخوانۍ افغانی له بازاره وویستل شوه او نوي اسعار چاپ شول. دا کار د دې لپاره وشو چې د اسعارو ارزښت بیرته ثبات ومومي او یو واحد افغانی بازار ته وړاندې شي.

نن ورځ افغانی د افغانستان د ټولو رسمي معاملو لپاره کارېږي، که څه هم لا هم په ځینو سیمو کې خلک د ډالرو یا کلدارو کارولو ته ترجیح ورکوي. خو افغانی اوس هم د هیواد د اقتصادي هویت یوه مهمه برخه ده، چې د هر افغان په ورځني ژوند کې ځای لري.

۲ .د اسعارو ارزښت او د سیاسي نظامونو بدلوند یوه هېواد د اسعارو ارزښت ډېره زیاته اړیکه له سیاسي ثبات او د حکومتونو له پیاوړتیا سره لري. افغانستان هم د همدې اصل له مخې د خپلو پیسو ارزښت په تېرو څو لسیزو کې له لوړو ژورو سره مخ کړی دی. کله چې په

هېواد کې سیاسي نظام پیاوړی او باثباته وي، نو خلک په ملي اسعارو باور کوي، سوداګري ښه روانه وي، او د اسعارو ارزښت هم ثابت پاتې کېږي. خو کله چې کودتا، انقلاب، یا د حکومتونو سقوط راشي، نو د اسعارو ارزښت ژر راټیټېږي.

مثلاً، کله چې د شاهي نظام پرځای د محمد داوود خان جمهوریت راغی، د افغانی ارزښت لږ اغېزمن شو. خلکو ته دا نوې سیاسي فضا ناپېژندل شوې وه، او دا نااعتمادي د اسعارو بازار هم خراب کړ. وروسته بیا، کله چې کمونیستي رژیم واک ته ورسېد، د جګړو او ناسم مدیریت له امله افغاني ارزښت له سختو ستونزو سره مخ شو. د خلق او پرچم ګوندونو ترمنځ اختلافاتو او بهرنیو لاسوهنو هم د اقتصادي بېثباتۍ زمینه برابره کړه.

تر ټولو سخت وخت د مجاهدینو له بریا وروسته راغی. د دولت مرکزي اداره ضعیفه شوه، هر قومندان خپله افغانی چاپوله، او هره سیمه خپل اسعار لرل. دا حالت د دې سبب شو چې د افغانی ارزښت یو ډول "بازاري" حالت غوره کړي، یعنې هر څوک به د افغانی قیمت د خپلو ګټو او علاقو له مخې ټاکه. د طالبانو د لومړۍ دورې پرمهال هم همداسې حالت وو. له یوې خوا د نړیوالو بندیزونو له امله هېواد ته ډالر نه راتلل، او له بلې خوا د کورني تولید نشتوالی د افغانی ارزښت کمولو ته زمینه برابره کړه.

کله چې په ۲۰۰۱ کال کې نوی حکومت جوړ شو، د افغانی لپاره یو نوی دور پیل شو. نړیوالو مرستو، د مرکزي بانک بیا فعالېدو، او د نړیوالو ادارو نظارت سره د افغانی ارزښت یو څه ثبات وموند. خو سره له دې، هر ځل چې په حکومت کې ناورین، فساد، یا د مشرتابه بدلون راغلی، افغانی بیا له خطر سره مخ شوې ده.

د سیاسي نظامونو بدلون یوازې د اسعارو له ارزښت سره مالي اړیکه نه لري، بلکې د خلکو رواني حالت هم اغېزمنوي. کله چې خلک د راتلونکې په اړه ډاډه نه وي، نو هڅه کوي خپل شتمنۍ په ډالرو، کلدارو یا نورو اسعارو واړوي، او دا کار د افغانی ارزښت لا ټیټوي.

د دې لپاره چې افغانی باثباته پاتې شي، سیاسي ثبات، د حکومت قانونمند اداره، شفاف اقتصاد، او د خلکو باور ډېر اړین دي. ځکه چې د اسعارو ارزښت یوازې د بانک د پالیسیو له لارې نه ساتل کېږي، بلکې د خلکو باور، سیاسي آرامتیا، او اقتصادي تولید هم ډېر مهم رول لري.

۳ .د بهرنیو اسعارو اغېز پر افغانیپه افغانستان کې د افغانی تر څنګ ډېر خلک بهرني اسعار لکه ډالر، پاکستانۍ کلدارې او ایرانی تومان هم کاروي. دا بهرني اسعار اکثره له سوداګرۍ، قاچاق، یا له مهاجرتونو سره راځي. کله چې د یو هېواد بازار کې د نورو اسعارو کارول زیات شي، نو د خپل ملي اسعارو ارزښت ته زیان رسېږي.

په سرحدي سیمو کې لکه ننګرهار، کنړ، خوست، نیمروز او هرات کې خلک د پاکستانۍ کلدارې او ایرانی تومان څخه ډېر کار اخلي. په کابل او نورو لویو ښارونو کې بیا ډالر د سوداګرو ترمنځ ډېر عام شوي. دا کار ځکه کېږي چې خلک فکر کوي بهرني اسعار ثبات لري او د وخت په تېرېدو ارزښت نه بایلي. له همدې امله، خلک هڅه کوي خپل شتمنۍ په ډالرو یا کلدارو واړوي.

کله چې د بازار ډېر راکړه ورکړه په نورو اسعارو وشي، نو افغاني کم کارېږي. دا حالت افغاني ته دوې ستونزې پیدا کوي: اول دا چې خلک یې نه غواړي واخلي، او دوهم دا چې غوښتنه یې راکمېږي. کله چې غوښتنه کمه شي، نو ارزښت هم راټیټېږي. دا هغه اصل دی چې د اقتصاد پوهان ورته "عرضه او تقاضا" وايي.

سربېره پر دې، ځینې شرکتونه، موسسات او حتی ځینې دولتي قراردادونه هم په ډالرو کېږي. دا کار د افغانی ارزښت ته مستقیم زیان رسوي، ځکه چې افغانی له بازار نه ورو ورو وځي. که دولت غواړي چې افغاني باثباته کړي، باید بهرني اسعار له بازار نه کم کړي، او خلک وهڅوي چې یوازې افغاني وکاروي.

۴ .د بانک د نقشې تحول: له شاهي بانک نه تر اوسني مرکزي بانکد افغانستان د بانکدارۍ سیستم اوږده سابقه لري. د شاهي دورې پر مهال، یو محدود مالي سیستم موجود و، چې له شخصي بانکونو او تجارتي بنسټونو څخه جوړ شوی و. خو د افغانی اداره دومره قوي نه وه. په ۱۹۳۹ کال کې د افغانستان بانک جوړ شو، چې دا لومړی رسمي مرکزي بانک و، او وظیفه یې دا وه چې افغاني کنټرول، چاپ او د اسعارو سیاست پر مخ یوسي.

د افغانستان بانک له پیله تر اوسه ډېر بدلونونه لیدلي. د شاهي نظام، کمونستي رژیم، مجاهدینو او طالبانو د دورو پر مهال دا بانک یا بند شوی، یا محدود شوی، یا یې فعالیتونه کمزوري شوي. خو بیا هم، دا یوازینی بنسټ دی چې د افغانی د ارزښت، چاپ، کنټرول، او د اسعارو بازار څارنه کوي.

د افغانستان بانک نه یوازې افغاني چاپوي، بلکې د اسعارو ذخیره هم اداره کوي. دا بانک هڅه کوي چې د ډالرو او نورو اسعارو په تبادله کې بازار کنټرول کړي. کله چې افغاني ارزښت ټیټېږي، بانک ډالر بازار ته وړاندې کوي، او کله چې زیاتېږي، نو ډالر بېرته راټولوي. دا طریقه د اسعارو د ثبات لپاره مهمه ده.

په اوسني وخت کې هم د افغانستان بانک هڅه کوي چې افغاني باثباته وساتي، خو له نړیوالو بندیزونو، د پیسو نشتوالي او سیاسي فشارونو سره دا کار ورته ډېر سخت شوی دی. که دولت غواړي افغاني پیاوړې کړي، نو د بانک رول باید نور هم قوي شي.

۵ .د اسعارو د کنټرول لپاره د دولت پالیسۍ

دولتونه د خپلو اسعارو د ارزښت ساتلو لپاره مختلف سیاستونه لري. افغانستان هم د افغانی د ثبات لپاره ځینې اقدامات کړي دي، خو دا اقدامات همیشه مؤثر نه دي پاتې شوي. د اسعارو د کنټرول لپاره تر ټولو مهم کار دا دی چې دولت یو واضح مالي او اقتصادي سیاست ولري.

افغان دولت وخت ناوخت د افغانستان بانک له لارې بازار ته ډالر واردوي. دا کار د دې لپاره کېږي چې کله افغاني ارزښت ټیټېږي، بازار ته ډالر ورکړل شي، تر څو تقاضا متوازنه شي. بل اقدام دا دی چې دولت هڅه کوي د وارداتو او صادراتو ترمنځ تعادل وساتي، ځکه چې زیات واردات د ډالرو تقاضا زیاتوي، او دا د افغانی ارزښت ته ضرر رسوي.

دولت باید د مالیاتي پالیسیو له لارې هم کار وکړي، یعنې داسې مالیات او تشویقي میتودونه رامنځته کړي، چې خلک افغاني وکاروي، نه بهرني اسعار. همداراز، په قراردادي نظام کې باید یوازې افغاني ومنل شي، ترڅو د افغانی باور لوړ شي.

په ځینو وختونو کې دولت د اسعارو تبادله محدوده کړې، یعنې خلک نه شي کولی له یو مشخص حده زیات ډالر واخلي یا انتقال کړي. که څه هم دا کار د افغانی د ارزښت د دفاع لپاره کېږي، خو کله ناکله منفي اغېزې هم لري، ځکه چې خلک فکر کوي دولت کمزوری شوی.

که دولت غواړي دا سیاستونه ګټور شي، نو باید پر هممهاله تولید، صادراتو، شفافو ادارو او د خلکو باور هم تمرکز

وکړي.

 ۶ .د افغانی پر وړاندې د تور بازار خطر 

تور بازار، یا غیر رسمي بازار، هغه ځای دی چېرته چې اسعار د دولت له کنټروله بهر تبادله کېږي. په افغانستان کې دا ډول بازارونه، لکه سرای شهزاده )کابل(، د افغانی ارزښت ته لوی خطر بلل کېږي. دلته اسعار نه د رسمي نرخ له مخې تبادله کېږي، نه یې دولت څارنه کوي.

په دې بازارونو کې خلک د اړتیا پر اساس اسعار اخلي او پلوري، خو قیمتونه ډېر وخت د هوساینې او ثبات پر ځای، د وېرې او فرصت پر بنسټ ټاکل کېږي. مثلًا، که د هېواد وضعیت خراب شي، خلک ژر ډالر اخلي، او دا کار افغانی راټیټوي.

بله ستونزه دا ده چې دلته ډالر، کلدارې، تومان، او نور اسعار ډېر اسانه تبادله کېږي، او دا د افغانی له رسمي ځایه ویستل دي. دولت نه شي کولی دا تبادله کنټرول کړي، ځکه اکثر صرافان د قانون له ساحې بهر کار کوي.

تر ټولو بده خبره دا ده چې ځینې صرافان یا غټ کاروباریان د اسعارو نرخونه په خپله ټاکي، او عام خلک مجبور دي هماغه نرخ ومني. دا حالت د تور بازار قدرت زیاتوي، او افغانی لا کمزورې کېږي.

د حل لاره دا ده چې دولت باید غیر رسمي بازارونه قانوني کړي، شفافیت راولي، او د رسمي بانکونو او صرافیو ترمنځ متوازن سیاست غوره کړي.

۷ .د نړیوالو بندیزونو اقتصادي اغېزې پر افغانیکله چې پر یوه هېواد نړیوال بندیزونه ولګول شي، نو دغه هېواد ته د بهرني اسعارو، نړیوالو مرستو او پانګونو لاره بنده شي. افغانستان هم له ۲۰۲۱ کال وروسته له دې حالت سره مخ شو. نړیوالو ادارو د افغانستان شتمنۍ کنګل کړې، بانکي نظام یې کمزوری شو، او ډالر یا نور اسعار نه راتلل.

دا بندیزونه افغاني ته ډېر زیان ورسوي. اول خو دا چې خلک ډالر نه شي ترلاسه کولی، نو ارزښت یې پورته خېژي، او افغانی راټیټېږي. دوهم دا چې نړیوال بانکونه له افغان بانکونو سره تعامل نه کوي، نو نه واردات کېږي، نه صادرات، او نه هم پانګونه. دا د بازار تقاضا کموي، او افغانی نور هم بې ارزښته کېږي.

همداراز، نړیوالو بندیزونو له امله خلکو ته وېره پیدا شوه، او هر څوک هڅه کوي خپل پیسې په ډالر واړوي. دا رواني اغېزه هم د افغانی ارزښت ته تاوان رسوي. ډېری موسسات، شرکتونه او حتی خیریه بنسټونه، چې پخوا به یې افغاني کاروله، اوس د ډالرو له کمښت سره مخ دي.

که دا بندیزونه دوام ومومي، نو د افغانی ارزښت ثبات ډېر مشکل شي. یوازینۍ حل لاره دا ده چې افغانستان له نړیوالو سره تفاهم وکړي، شفاف مالي نظام رامنځته کړي، او د نړۍ باور بېرته وګټي