حافظ ګل محمد مرغزی او احمد شاهي شاهنامه

Apr 22 2026, 07:04 am Apr 22 2026, 10:29 pm

متن 

حافظ ګل محمد مرغزی د پښتو په کلاسيکه شاعرۍ کې یو ډېر تکړه شاعر تېر شوی چې د احمدشاه بابا په دور کې یې ژوند کړی، نوموړی له احمدشاه بابا سره په ډېرو نظامي سفرونو کې ملګری و، دی د موسی زوی د پښتونخوا د صوابۍ د مرغز نومي کلي دی چې د دربار لیکوال و او په ( ۱۱۲۶ هـ ق) کې پیدا شوی دی. نصاب،اتم ټولګی، ۱۳۹۶: ۱۴۰

استاد رشاد لیکي چې د حافظ ګل محمد مرغزي د خاپوړو ځای د مرغز نومي کلی دی چې د پېښور شمال شرقي لوري ته پروت دی، دغه سیمه د کوزې پښتونخوا د صوابۍ یو کلی دی چې د صوابۍ ولسوالۍ په مرکز کې موقعیت لري، دلته زیاتره خلک د قوم له لحاظه یوسفزي دي او یو څه پکې اکاخېل او یاراخېل هم شته. 

په تخمیني لحاظ د دغه کلي تاریخ درې سوه کاله پخوانی ګڼل کېږي او دغه کلي ته ځکه د لرغوني کلي په نظر نه ګوري چې په دغه کلي کې ډېر کم علمي کدرونه تر سترګو کېږي. یاد، ۱۳۹۵: ۲۷

دا چې مرغز څه ډول ځای دی؟ تاسې کولای شئ چې ویډیوګانې یې په سوشل میډیا کې وګورئ، اوس لپاره به زه تاسې ته د حافظ ګل محمد مرغزي او شاهنامې په اړه معلومات درکړم.

حافظ ګل محمد مرغزي ډېر شعرونه داسې لیکلي چې د پښتنو لپاره نصایح وړاندې کوي، دا د رحمان بابا د سبک لاره ده او دا هم امکان لري چې دی دې هم لکه د یونس خیبري، میهن خلیل، معزالله خان مومند، نواب محبت خان، اخوند ګدا او حافظ الپوري په څېر د رحمان بابا د سبک پیرو شاعر وي؛ مګر دا چې ولې یې د رحمان بابا د ادبي مکتب پیرو نه دی حساب کړی؛ نو شاید عمده دلیل یې دا وي چې د دې په اړه کره معلومات نشته او که شته هم؛ 

نو ډېر لږ دي. بهیر، ۱۳۹۲: ۶۸

د رحمان بابا د سبک د پيرو په پلوۍ يې يوه بېلګه وړاندې کوم:

د مجلس یاران دې ولاړل را به نه شي

که تل ژاړې د مرغز په ګورستان

يا:

ګاه دې مخ، کله دې څنګ

ګاه دې صلح، ګاه دې جنګ

اوس خندا کوه خوشحال شه

له زړه لرې کړه دا زنګ

که دولت درسره ډېر شي

خود به پاتې شې ملنګ

تمام لاندې شول تر خاورو

ډېر یوسف غوندې خوشرنګ

له اشنا سره اشنا شه

که ته ډېر یې شوخ و شنګ

حافظ پاڅه قلندر شه

بس دی پرېږده نور اهنګ

له دغه کلامه یې هم معلومېږي چې شاید دی د رحمان بابا د سبک پیرو شاعر وي.

داسې ښکاري چې د ژوند ډېره برخه یې له هېواده بهر په پنجاب کې تېره کړې وي، له شعرونو یې داسې ښکاري چې په پاني پت جګړه او بیا ډهلي کې هم له احمدشاهي لښکرو سره یو ځای و، له وطنه په جدایۍ کې یې یو بیت دلته را اخلو:

که مرغز لرم وطن

ترې جدا یم په دا تن

دا امید لرم له خدایه

که مې بوزي له دې ځایه

که سفر کړي د ختن

هیر به نه کړي خپل وطن

په کمند د غم اسیر یم

بې وطنه اوس فقیر یم

د ختن د ملک غزال یم

اوس بندي د غم په جال یم 

دا چې ما ته دا شخص ولې مهم ښکاره شو چې څېړنه پرې وکړم؟ د دې علت دا و چې دغه شخص احمدشاهي شاهنامه لیکلې ده، په یادې شاهنامې علامه عبدالشکور رشاد پېژندنه او تعلیق لیکلی او محمدمعصوم هوتک یې د متن سمونه او سریزه چمتو کړې، کتاب ۷۷۲ مخونه لري او د پښتو ادب یو مهم اثر ګڼل کېږي. یون، ۱۴۰۱: ۱۷۶

ویل کیږي چې احمدشاه بابا هند ته د خپلو لښکر کشیو پر مهال د پښتو ژبې همدې شاعر ګل محمد مرغزي ته دنده سپارلې وه چې د پښتو ژبې دریمه شاهنامه یعنې احمد شاهي شاهنامه ولیکي.

حافظ ګل محمد مرغزی چې د احمدشاه بابا په لښکرو کې شامل وو، احمد شاهي شاهنامه یې ولیکله، چې یو ځل په جنګ کې له منځه ولاړه او بیا یې د سره ولیکله.

چې یوازینۍ معلومه نسخه یې اوس د بریټش په موزیم کې خوندي ده.

په زبان دراني 

ښه بیان دی افغاني

د احمد شاه در دران 

پکې حال مې کړه بیان 

چې کتاب مې شي تیار 

په تحریر زما نګار 

په لښکر کې د سردار 

په تاراج شه د کفار

په څو ورځو وم خاموش

بیا مې شعر راغی په جوش

مثنی مې شاهنامه شوه

بیا تازه مې دا خامه شوه

                         وزیري، ۱۳۹۴: ۱۳۴

عبدالکریم عامر په یوه ویډیو کې چې یوټیوب کې یې خپره کړې؛ ویلي دي چې حافظ ګل محمد مرغزی د میا عمر څمکني مرید و او میا عمر څمکنی داسې پیر و چې احمدشاه بابا به هم د ده په لاره تېرېده؛ نو ضرور به یې له ده نه دعا اخیسته او د ده عقیدت ته به ورته.

دا چې د وخت پادشاه ورځي؛ نو له دې څخه هم معلومېږي چې دا اعلا، منلی او باوري پیر و.

عامر دا هم وایې چې حافظ ګل محمد مرغزي په دوو زامنو د محمدي نوم ایښی او د دې علت دا و چې یو زوی یې محمدي مړ شوی؛ نو بیا یې بل زوی باندې له مینې هماغه نوم کېښود.

ده ځان قریشي عرب یاد کړی او د ابوبکر صدیق په اولاده کې په لاندې ډول ځان حسابوي:

د حافظ علي نسب دی

که په ذات، په خېل عرب دی

د حضرت صدیق اولاد دی

په قریشو کې دی یاد دی

دا به یې هېڅ نه شي پکار

بې له فضله د ستار

دا چې ولې دی ځان ته حافظ وايي؛ نو د دې هم کره معلومات نشته؛ خو شاید یا د قرآن حافظ وي او یا یې هم ځان ته لقب غوره کړی وي.

د ده ژوند تر ۱۱۷۹ کاله پورې یقیني دی او دا داسې معلوم شوی چې د حافظ په شعرونو کې د یو بل شخص چې ده ته نږدې دی؛ د هغه یادونه یې په شعر کې کړې او د هغه د مرګ نېټه موږ ته معلومه ده؛ نو ځکه یې موږ هم ژوند تر ۱۱۷۹کاله پورې یقینې ګڼو.

په همدې اساس د دغه مقبول شاعر يو منظوم کتاب چې شاهنامه نومېږي؛ موږ ته راپاتې ده، دغه شاهنامه د حافظ ګل محمد مرغزي منظوم اثر دی، ياده شاهنامه څه باندې دوه نیم سوه کاله پخوا حافظ ګل محمد مرغزي لیکلې چې د دوکتور عبدالشکور په زیار په ۱۳۸۷ ل کې د رشاد اکاډمۍ له خوا خپره شوې، تر دغه وخته د دغې شاهنامې قلمې نسخې د انګلستان په بریټیش موزیم کې ساتل کېدې، په دغه کتاب کې د احمدشاه بابا د ۱۶ کلونو ځینې تتې او خورې ورې پيښې بیان شوې دي.

دغه شاهنامه په پښتو کې یواځنۍ معلومه شاهنامه ده چې موږ ته یې د احمدشاه بابا د وخت ټولې پېښې ټکي په ټکي رارسولي دي؛ خو دا چې دغه شاهنامه اوس اوس چاپ شوې؛ نو د ډېرو پښتنو لاس ته هم لا ورغلې نه ده او په ډېرو کمو ځایونو کې ترې استفاده شوې ده. عامر، ۱۴۰۴: yt

احمدشاهي شاهنامه ۳۶ بحثونه او فصلونه لري چې پیل یې داسې دی:

اول ثنا ده د سبحان

چې پادشاه دی د جهان

که هزار مې زبان

په څو قسمه که بیان

نه به شي له ما ادا

که ګویا شي واړه دا  

                                                    نیازی، ۱۳۷۶: ۲۴۴

د حافظ مرغزي له شعره داسې ښکاري چې دی ښه پوخ او د ښې قريحې خاوند شاعر تېر شوی، ياده شاهنامه يې په نظم ليکلې او د نظم بحر يې لنډ منظوم بحر دی، دغه بحر پخوا ډېرو لوړو شاعرانو پاللی او د دغه بحر په شعر کې تجربه کول څه اسانه خبره نه ده.

د ده له شعره موږ پوهېږو چې دی په هغه وخت کې ښه شاعر او د ښې مطالعې خاوند تېر شوی، کېدای شي چې حافظ مرغزي ډېره نوره شاعري هم کړې وي؛ خو لا موږ ته په لاس نه ده راغلې.

دا چې د شاهنامې په اړه ډېر معلومات په لاس کې لرو او په هر ځای کې په اسانه پیدا کېږي؛ نو نور پرې نه غږېږم، هیله ده چې زما دغو معلوماتو تاسې ته یو څه ګټه کړې وي.

په اخر کې د حافظ ګل محمد مرغزي په دغه څو بیتونو له تاسې څخه رخصت اخلم.

چې فرمان د شهریار و

په زیبا ښکلی ګفتار و

چې حافظ دې شاهنامه که

په جهان دې دا نامه که

شهنامه دې که رنګین

جوړ زیبا درشمین

پکې حال دې د جهان وي

ښه ګنجونه دې عیان وي 

                             احمدي، ۱۴۰۳: ۱۳۰

پايله

معلومه شوه چې حافظ مرغزی د مرغز د کلي دی او دی د ښې شاعرۍ تر څنګ يو ښه ناظم هم دی، د ده شاعري او ټول اثار تر اوسه نه دي راټول شوي او دا يوه تشه هم ده، دلته تر يوې اندازې هڅه شوې چې د ده د شاعرۍ نورې بېلګې هم راواخيستل شي او د دې تر څنګ د ده د ځينو ناويلو اړخونو روښانول هم زموږ د موضوع يو اصل دی.

وړانديز

زه د دغې لنډې څېړنې په اخره کې يو وړانديز لرم چې هغه هم د افغانستان د علومو اکاډمۍ محترم مقام ته يې کوم:

۱- که د حافظ مرغزي په ژوند او اثارو يوه د نوماندۍ علمي پروژه اړوند څېړونکي ته ورکړل شي او تر څنګ يې د ده ټول اثار راټول او منظم چاپ شي؛ نو يوه لويه تشه به راډکه شي، ما غوندې د يوه مينه وال تنده به هم پرې خړوب او هم به د ادب ميدان ته يو څه برابر او وړاندې شي.

مأخذونه 

۱ ــ  د پښتو ادبیاتو تاریخ منځنی کلاسیک ادبي پېر، شهسوار سنګروال نیازی، کابل،  ۱۳۷۶ ل. 

۲ ــ  پښتو نثر منځنۍ دوره، پوهیالی فهیم بهیر، ۱۳۹۲ ل. 

۳ ــ د ښوونځي نصاب،اتم ټولګی، پښتو، ۱۳۹۶ ل.

۴ ــ  پښتو د تاریخ په بهیر کې، محمد اقبال وزیري، هالنډ، ۱۳۹۴ ل.

۵ ــ  ادب تاریخ کلاسیکه دوره، پوهنیار جهانزیب احمدي ، د بشرمل زرغون په زيار، مومند خپرندويه ټولنه، ننګرهار، ۱۴۰۳ ل.

۶ ــ  د پښتو لرغونو ادبیاتو محتوایې فورمونه، پوهاند دوکتور محمد اسماعیل یون، د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو پوهنځي استاذ، ۱۴۰۱ ل.

۷ ــ پښتانه قبیلې وپېژنئ، ډاکټر لطیف یاد، ۱۳۹۵ ل.

۸ ــ د استاد عبدالکريم عامر یوټیوب چینل. ۱۴۰۳ ل.  

زنده گی نامه (بیو گرافی) نویسنده بزرگ افغانستان پرویز محمدی

Apr 10 2026, 09:13 am Apr 22 2026, 10:29 pm

پرویز محمدی، زاده کابل، ناحیه ۱۱، در سال ۱۳۸۴، صدای جوانی است که قلم و دوربین را به‌عنوان ابزار روایت جهان در دست گرفته است. از همان روزهای نخست زندگی، کنجکاوی و عشق به کشف حقیقت، پرویز را به سمت دنیای نوشتن و عکس گرفتن سوق داد. او اکنون محصل رشته ژورنالیزم در دانشگاه البیرونی است، اما قدم‌هایش در دنیای ادبیات و روزنامه‌نگاری از سال‌ها پیش آغاز شده است. پرویز شاعری است که کلماتش رنگ و نور دارند و نویسنده‌ای که روایت‌هایش، زندگی‌های کوچک و بزرگ اطرافش را به قصه‌های تاثیرگذار تبدیل می‌کند. او ژورنالیست و فوتوگرافری است که از لنز دوربینش، جزئیات را به گونه‌ای ثبت می‌کند که لحظه‌ها هرگز فراموش نمی‌شوند. علاقه‌اش به گرافیک دیزاین و خلق تصاویر بصری، نشان از چشم هنرمندانه و چندبعدی او دارد. در سال ۲۰۲۰، پرویز محمدی به عنوان نویسنده برجسته نوبل را کسب کرد، جایزه‌ای که نه تنها استعدادش را به جهانیان معرفی کرد، بلکه الهام‌بخش نسل جدیدی شد که به دنبال یافتن صدای خود در میان هیاهوی دنیا هستند. سبک شاعرانه و زنده‌ی نوشته‌های او، همواره خواننده را به دنیای خیال و واقعیت همزمان می‌برد و خاطرات و احساسات را در هم می‌آمیزد. پرویز محمدی، تنها یک نویسنده و شاعر نیست؛ او راوی زندگی است، ثبت‌کننده لحظاتی که گذرا به نظر می‌آیند اما با قلم و دوربین او، جاودانه می‌شوند

ذهني ځواک او د حواسو کنټرول: د بریا لارې چارې پېژندنه

Feb 23 2026, 10:03 am Apr 22 2026, 10:30 pm

انسانان هره ورځ د خپلو حواسو له لارې بې شمېره معلومات ترلاسه کوي. زموږ ذهن د دې معلوماتو په اداره کولو، پوهېدو، او عملي کولو کې مرکزي رول لري. په دې مقاله کې به تاسو زده کړئ چې څنګه خپل ذهن او حواس په هوښیارۍ سره کنټرول کړئ، د حسي خطاګانو په پوهېدو سره خپل شخصي موثریت لوړ کړئ، او د عملي اهدافو د ترلاسه کولو لپاره د ذهن ځواک وکاروئ.

د ذهن دوه اساسي پروسې

د ذهن د فعالیت دوه مهمې پروسې شتون لري:

د حواسو د پوهیدو پروسه (Sense-Perceptive Process)

دا پروسه د حواسو له لارې پوهه ترلاسه کوي. ټول انساني تجربې د لید، اورېدلو او لمس له لارې رامنځته کیږي.

د قضاوت پروسه (Judicial Process)

دا ذهني پروسه د فکر کولو، تحلیل او انتزاعو له لارې کار کوي. د حواسو له تجربو مواد دلته د منطقي فکر لپاره کارول کیږي.

حسي خطاګانې او عملي اهمیت

زموږ حواس تل په بشپړ ډول دقیق نه وي، او کله ناکله موږ ته ناسم ادراک ورکوي. د حسي خطاګانو پوهه موږ سره مرسته کوي چې د ورځني ژوند ستونزې په هوښیارۍ سره اداره کړو، د نورو خلکو پر وړاندې اغېزمن عمل وکړو، او خپل تصمیمونه د حقیقت پر اساس جوړ کړو.

د ذهن هوښیار کنټرول

د ذهن ځواک ستاسو د بریا کلید دی. کله چې تاسو د خپلو فکرونو او حواسو کنټرول زده کړئ:

ذهني سکون او ځان کنټرول ترلاسه کوئ

د اضطراب او ګډوډۍ مخه نیسئ

خپل اهداف په مؤثره توګه تعقیب کوئ

بریا یوازې د بهرني شرایطو پورې نه تړلې، بلکه ستاسو د فکر، ادراک او داخلي ځواک د کارولو پورې تړلې ده.

پایله

د ذهن پوهه، د حواسو دقیق استعمال، او د حسي خطاګانو درک د هر انسان لپاره اړین دي. کله چې تاسو خپل ذهن په هوښیارۍ سره مدیریت کړئ، تاسو نه یوازې خپل ځان، بلکه خپل ژوند او بریا هم په مؤثره توګه کنټرولولی شئ.

خواجه زی

Jan 20 2026, 06:46 pm Apr 22 2026, 06:34 pm

پښتو ناول لیکوونکی خواجه زی 

پېژندنه:

زه خواجه زی یم، د پښتو ادب مینه‌وال او لیکوال. د ژوند ساده کیسې، مینه، ډرامه، او د کلیو ژوند مې د خپلو ناولونو او کیسو موضوع ګرځولې ده. زه هڅه کوم چې پښتو لوستونکو ته تازه، روانه او زړه راښکونکې کیسې وړاندې کړم.

زه خپلې لیکنې خپل شخصی ټلګرام  چینل کی نشر کوم دا یی لینک دی

https://t.me/pashtoonovels0

البته تازه می فسبوک اکانت هم د  خواجه زی صاحب په نوم جوړ کړی او هلته هم نشرات کوم

https://www.facebook.com/profile.php?id=61572668542014&mibextid=ZbWKwL

تر څو لوستونکي هر وخت زما نوې کیسې او ناولونه په آسانه توګه ولوستل شی. که تاسو د پښتو ادب، رومانټیک، ډرامه، او اسرار کیسې خوښوئ، نو زما لیکنې به ستاسو لپاره ځانګړې تجربه وي.

زما لیکل شوی ناولونه عبارت دی له :

1: ګرګ آشتي ناول 

دا ناول چې ژانر او کیسه یې زیاتر عاشقانه او اجتماعي ده د یو جنۍ د ژوند کیسه روایت کوي چې ښار کې اوسیږی او خپل د کور کلې لومړۍ جنۍ ده چې پوهنتون کې درس وایی، په پوهنتون کې دا په یو هلک مینه کیږی او فکر کوی همدا رښتینی مینه ده؟ خو قسمت یو بل څه دیته ټاکلې ... کوم کسان چې د عاشقانه او عین حال کې روان داستان د ویلو شوقیان دی دا ناول ورته معرفی کوم په درې پړاو کې لیکل شوی لومړۍ پړاو ګرګ آشتي دویم شهرې جنۍ په کلې کې او دریم د پښتون غیرت په نوم.

2: ابلیس ناول

دا ناول ډارونکي کیسه لری یو هلک په نوم د محمد طاها د یو عادی ژوند په لټه کیدی خو قسمت ورسره یاری نکوی او تل ستونزی مخکې راځې او غټ ترینه ستونزه هم د پیریانو ده؟! دا ناول څلور پړاو لری لومړۍ پړاو زیاتر د پیریانو په اړه دی خو دویم او دریم پړاو ناول جنایي او پولیسي برخي ته داخل کیږی نو کوم کسان چې د جنایي ناولونو شوقیان دی دا ناول ویلی شی د دی ناول لومړۍ پړاو د ابلیس په نوم دی دویم یې بوجۍ دریم ته څوک یې؟ او څلورم زقوم.

3: زما غږ حرام حرام ناول

دا ناول د یو عقیدی پر بنسټ چې ځینی کسان یې لری لیکل شوی په نوم د "تناسخ" هغوي دا عقیده لری چې د انسان روح هیڅکله نه مړ کیږی او هغه چی کله لاړ شې نو د یو بل چا بدن کی ننوځې، البته دی ناول کب د مړ روح سره کوم کار نشته، کیسه یی داسی ده چې یو جنۍ د ماشومتوب څخه خپل د کاکا د زوی په نوم ده خو دی ورڅخه بیحد بد راځې او نه یې خوښیږی کرکه او نفرت یې تر دی حد دی چې غواړی ځان وژنه وکړی 

خو همدی حال کی د دی او د دی د هغه کوژدن روح یو دبل جسمونو کی بدلیږی؟! مطلب جنۍ ځې د هلک بدن ته او هلک د جنۍ بدن ته ... خو رښتینی نړۍ می نه زیاتر د خوب حال کی دا کار کیږی خلاصه د هغه کسانو لپاره چی تخیلي او هیجانی او هووو داسی اخ او ډب ناولونو شوقیان دی دا ناول توصیه کوم د دی ناول هلک بیحد غوسه ناک دی بیحدددد دا ناول همدی یو پړاو کې لیکل شوی.

4: النحیط ناول

دا ناول د یو رښتیني کیسي پر بنسټ لیکل شوی، د ناول کیسه د یو جنۍ د ژوند روایت کوی چې د همسایه ښځه یې بار،بار د دی مرکي ته راځی او دا خپل زوی ته غواړی خو د جنۍ کورنۍ وایی موږ بیګانه کسانو ته لور نه ورکو خو دومره دا ښځه ځې راځې چې بلاخره دوی مجبور کیږی لور ورکړی، خوووو خلاصه بیحد غمژن داستان لری کوم کسان چې د غمژن ناولونو شوقیان دی دا ناول دی ضرور ووایی ...

#او_هغه_ناولونه_چې ما یوازی ځان ژباړلی

1- د دوزخ څخه یو سړي لومړۍ او دویم پړاو.

2- رټل شوي ګناه.

زما ناولونه شاید تاسو په وټساپ یا نور ګزوپونو کی ویلی وی خو هغه زما چینل نه دی او نه هم ما ورته خپل د ناول د نشر کولو اجازه ورکړی هغوی خپل د چینل مخکی وړلو لپاره زما ناولونه زما بی اجازه نشر کوی ځینی خو یی حتا زما نوم لا نه لیکی دا ادبی غلا او غیر قانونی کړنه ده هر ملګری چی زما د لیکنو او ناولونو شوقی او مینوال دی د دهمدی دوه آدرس څخه ما تعقیب کولای شی مننه

نظریه های مدیریت و جایگاه آنها در فعالیت های سازمانی

Dec 13 2025, 10:37 pm Apr 22 2026, 10:30 pm

                                                                            ترتیب کننده: پوهیالی عبدالحمید"نیازی"

نظریه های مدیریت و جایگاه آنها در فعالیت های سازمانی

 مقدمه         

از زمانه های که بشر به زندگی اجتماعی روی آورده، برای رفع نیازها و ضرورت های خود همواره در کار های دسته جمعی و گروهی ضرورت به برنامه ریزی، همانگی، هدایت و رهبری که امروزه از عمده ترین وظایف مدیریت در دنیای امروز است، پیدا کرد. 

بررسی تاریخ ملل باستانی مانند مصر، چین، ایران، روم، یونان نشان میدهد که بدون وجود سیستم منظمی از اقدامات سازمان یافته و منظم و بدون اعمال مدیریت دقیق امکان اداره ی امپراطوری های عظیم در دنیا، اجرا سیستم های آبیاری و زراعتی برای آبادانی سر زمین های آنها، تدارک، آماده سازی و تجهیزات ارتش های عظیم و موفقیت آنها در جنگ های طولانی و بزرگ، ساختن آثار معماری بسیار عظیم و دقیق، اجرای نظام های کنترول و نظارت در سرزمین های بسیار وسیع، اجرای سیستم های ارتباطی درست، دقیق و سریع و پیاده کردن شیوه های دقیق برای تجارت بین المللی و بسیاری امور دیگر امکان پذیر نبوده است. دانش عملی مدیریت در این دوران از نسلی به نسلی دیگری منتقل ویا به طور تجربی آموخته میشد. نظریه های مدیریت مانند نقشه ای است که فضانوردان را به طور اجمالی به موقعیت های مکانی، آشنا میسازد(سروری، 1399، ص 39).

نظریه ها همانند نقشه ها یا الگو هایی هستند که برحسب اوضاع و احوال سازمانی می تواند راه حل هایی را برای حل مشکلات سازمانی تجویز کنند، نقش نظریه ها به عنوان یک ابزار در مدیریت بیشتر به خاطر دسته بندی اصول و آگاهی مهم و مناسب مدیریتی و نیز آشکار کردن محدودیت و مشکلات درونی سازمان است(سایت، (emigroup.ir.

مفاهیم تئوری

کرلینکر، نظریه را مجموعه ای از ساختارها (مفاهیم)، تعاریف و قضایایی مرتبط به هم می داند که با مشخص نمودن روابط بین مغیرها، به منظور توضیح و پیش بینی پدیده ها، تصویر منظمی از آنان را ارائه می کند.

نظریه فقط نظریه پردازی، ایده آلیستی و عقل سلیم نیست، بلکه چون واقعیت ها خود سخن نمی گویند، پس باید یک چارچوب تجربی قابل برسی برای معنی دادن به واقعیت های آن داشته باشیم. نظریه روشی برای درک یا مشاهده واقعیت هاست که به دنیای مجهول مبهم اطراف، معنی می دهد. نظریه نه به عنوان یک هدف، بلکه به عنوان یک نقشه یا راهنمای ضروری برای مدیران در عرصه تحقیق و عمل مطرح است.

تعریف نظریه مدیریت

نظریه مجموعه ای است از مفاهیم، تعاریف و قضایای مرتبط به هم که با تشخیص روابط بین متغیرها، و به منظور تبین و پیش بینی پدیده ها، دیدگاه منظم در باره ی پدیده ها، مطرح میکند. تعریف فوق در دل خود 3 مطلب را جای داده است.

     نظریه مجموعه ای است از تعاریف و قضایایی که شبکه ای از مفاهیم مشخص و مرتبط به هم را در بر میگیرد. 

سیر تحول تیوری های مدیریت

سازمان و مدیریت محصول مکان و زمان اجتماعی و تاریخی خود هستند از این رو ما می توانیم با توجه نمودن به شیوه ای که مردم در زمان های خاص ر طول تاریخ با موضوع روابط هستند دست و پنجه نرم کردند به شیوه بهتری سیر تکاملی یا تحول تیوری مدیریت را درک کنیم. یکی از درس های اصلی و محوری که در پیش رو داریم برای ما این امکان را به وجود آورد که در سایه تجربه ها آزمون ها و درد و رنج های کسانی که پیش از ما سرنوشت سازمان های رسمی را در دست گرفته اند مطالبی ارزنده بیاموزیم در حالی که تیوری های مدیریت را مطالعه می کنیم و این مطلب را می آموزیم که هنری فورد و آلفرد اسلون به شیوه ای بسیار متفاوت از مدیرانی عمل کردند که در سال های میانی دهه 1990 مسول سازمان ها بودند ولی بازهم مشاهده می کنیم که کماکان سنت هایی را که آن افراد در چندین سال پیش پایه گذاری کردند ادامه دارد با توجه نمودن به دو بعد زمان و روابط می توانیم به عنوان دانشجوی مدیریت خود را به جای آنها بگذاریم فرض کنید شما در امریکا مدیر یک کارخانه بافنده گی یا مدیر یکی از کارخانه های تولیدی فورد هستید که در نخستین سال های سده بیستم به کار مشغول است این کارخانه هزاران کار گر در استخدام خود دارد (استونر،۱۳۹۸، ص ۴۸-۴۹).

نظریه های مدیریت

نظریه ی سیستمی 

نظریه سیستمی که به نام نگرش سیستمی نیز یاد می شود، پیش از جنگ جهانی دوم و در طول سال های 1950-1956 توسط لود ویک فون بر تالانفی مطرح شد. طرفداران این نظریه معتقدند که نگرش سیستمی بهترین طریق  برای وحدت بخشیدن به مفاهیم و نظریه های مدیریت و دست یابی به نظریه ی جامع است. نظریه ی سیستمی سازمان را بدین ترتیب تعریف می کند:

(( سازمان عبارت است از فرایند ساختاری، که در این فرایند، افراد برای هدف های معین، در تماس متقابل با یکدیگر قرار دارند)).

نظریه اقتضایی 

نظریه اقتضایی که به آن نگرش موءقعیتی نیز گفته می شود، بر این اساس استواراست که یک الگوی مدیریت برای همه ی موقعیت ها به عنوان بهترین راه وجود ندارند. وظیفه ی مدیر این است که تعیین کند چه روشی، در چه موقعیت خاصی، تحت چه شرایطی ویژه ای و در چه زمان به خصوص بهترین زمینه را برای نیل به هدف های مدیریت فراهم می کند(سروری، 1399، ص 88).

نظریه ی مدیریت اداری یا اصول گرایان

هنری فایول(1841-1925) از بزرگترین محققان مکتب اداری است. او بر خلاف تایلورکه از کارگری ساده به مقام های بالای سازمان ارتقاء پیدا نموده بود ، بعد از تمام تحصیلات انجینری معادن در همان ابتدا و بسیار زود مدیریت یکی از موءسسات را در فرانسه به عهده گرفت و مسایل مدیریت را از بالا به پایین مورد بررسی قرارداد(سروری، 1399، ص55).

نظریه روابط انسانی ( مطالعات هاثورن)

در طول سالهای اواخر دهه ۱۹۲۹ تا آغاز دهه ۱۹۳۰ میلادی مجموعه مطالعاتی در کارخانه شرکت ویسترن الکتریک در شهر هاثورن صورت گرفت، این بررسیها که به مطالعات هاثورن مشهور شد، سر انجام به جنبش روابط انسانی در مدیریت منجر گردید(رضائیان، 1393، ص 57).

نطریه مدیریت علمی 

تیوری مدیریت علمی تا حدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود ، تنها راه بهبود بازدهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کاگران  بالا رود . از این رو فردریک تیلور ، هنری گانت و فرانک و لیلیان گلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را تیوری مدیریت علمی می نامند(استونر، ۱۳۹۸، ص ۵۱-۵۰).

نظریه های کلاسیک

قدیمی ترین نظریه مدیریت، نظریه سنتی(یا کلاسیک) است. نظریه ی مدیریت علمی تاحدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود، تنها راه بهبود باز دهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کارگران بالا رود. از این رو فردریک تایلور، هنری کانت و فرانک ویلیان گیلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را نظریه ی مدیریت علمی می نامند (سروری، 1399، ص46).

نظریه ی بوروکراسی ماکس وبر

نظریه بروکراسی به وسیله ی ماکس وبر به وجود آمد است. ماکس در سال ۱۸۶۴ متولد شد. او فرزند ارشد خانواده ای بود که دارای هفت اولاد بودند و با پدری دیکتاتور زندگی میکرد. ماکس وبر در دانشگاه هایدلبرگ آلمان اقتصاد فلسفه و حقوق خواند. وی پس از پایان تحصیلات در سال ۱۸۹۱ در سن ۲۷ سالگی به مقام استادی رسید و در دانشگاه های مختلف آلمان و وین تدریس کرد. بعد ها او زیر نفوذ فکری شدید کاکا و همسر خود قرار گرفت که در آن سازمان های غیر انتفاعی کار میکردند. (سروری، 1399، ص62)

نتیجه گیری

در مفاهیم مرتبط با روش تحقیق علمی هیچ مفهومی به اندازه نظریه ها در مدیریت اهمیت ندارد. نظریه مجموعه بهم پیوسته و نظام یافته ای از گفتار ها که بیانگر بخشی از واقعیت باشد را نظریه یا تئوری می نامند، به عباره دیگر برسی کلی و وسیع مسائل از راه تفکر و تخیل است، بطوریکه این بررسی الزاماً رابطه ای با عمل (واقعیت) داشته باشد.

نظریه از دیدگاه تجربه گرایی، کوششی عملی در راه جمع آوری شواهد و یافته هایی تجربی و برقرار کردن همبستگی بین این یافته ها و تبیین آنها از طریق استقراء است. بگونه ای که هر گونه تصور، تخیل و توضیحات اضافه که بر مشاهدات تجربی متکی نباشد پیرامون پدیده مطرح نشود.

 نظریه بیان کننده مجموعه ای از مفاهیم است به صورت نظام مندی ارتباط متقابل با یکدیگر دارند. می توان بر اساس آن پدیده ای را پیش بینی و توجه کرد. تئوری مجموعه ای از گفتار هایی (بیانیه ها) است که بر مبنای قواعد منطقی بایکدیگر در ارتباط و مبین بخشی از واقعیت هستند.

نظریه ها کوششی نظام مند و کلی برای توضیح پدیده ها و پاسخ به چرایی و چگونگی مدیران است.

نظریه ها در یک سازمان راهنمای عمل، زبان مشترک، چارچوب ادراکی و مفهومی و چالش های عملی خرد مدیران است. خردی که در سایه بهره گیری از نظریه ها، به واقعیت پیوسته و کاربست چارچوب های تئوریک و مدل های ذهنی را برای پیوند تئوری و عمل مقدور می سازد.

منابع و ماخذ

1-      استونر، جیمز. (1398). مدیریت.چاپ ششم، ایران: انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی.

2-      رضائیان، علی. (1393). سازمان و مبانی مدیریت.چاپ هفدهم، تهران: انتشارات دانشگاه ها (سمت) مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.

3-      سروری، خلیل الرحمن.(1400). مبانی سازمان و مدیریت. چاپ چهارم، کابل: انتشارات عازم.

4-      سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت عمومی.کابل: انتشارات عازم.

5-      سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت منابع انسانی. چاپ اول، کابل: انتشارات عازم.

د مالی چارو (Finance) پیژندنه، اهمیت، ارزښتونه او ډولونه

Dec 13 2025, 10:37 pm Apr 22 2026, 07:57 pm

ترتیب کوونکی: پوهیالی عبدالحمید"نیازی"

د مالی چارو (Finance) پیژندنه، اهمیت، ارزښتونه او ډولونه

سریزه

مالی چاري یا (Finance) د هرې ټولنې او سازمان د پرمختګ او ودې لپاره بنسټیزه برخه ده.

دا علم د پیسو مدیریت، پانګونې، او د مالي سرچینو (منابعو) د تخصیص یا مؤثره کارونې په اړه دی. دا علم د فرد او سازمان په کچه د اقتصادي فعالیتونو د ښه کولو لپاره اړین دی. د مالي چارو پوهه نه یوازې د شخصي مالي وضعیت ښه کولو کې مرسته کوي، بلکې د ټولنې او اقتصاد په کچه هم د پرمختګ لامل کیږي.

مالي چارې یا فینانس نه یوازې د پیسو د جریان او د پانګی د ګټې په اړه خبرې کوي، بلکې د خطر مدیریت، پانګوني، او د مالي بازارونو تحلیل هم شاملوي. په دې برخه کې د پوهې او مهارتونو پراختیا د دې سبب کیږي چې افراد او سازمانونه د خپلو مالي سرچینو څخه په مؤثره توګه ګټه واخلي او د اقتصادي ودې لپاره مثبت ګامونه پورته کړي. د فینانس علم د هرې ټولنې د پرمختګ او ثبات لپاره بنسټیز رول لوبوی، ځکه چې دا د مالي پریکړو په کولو­کې د روڼتیا (شفافیت) او حساب ورکونې کلتور ته وده ورکوي او د دې علم د زدکړې له لارې، افراد او سازمانونه کولای شي د مالي بحرانونو په وړاندې مقاومت وکړي او د اقتصادي و دې لپاره مناسبې پریکړې وکړي.

د مالی چارو (Finance) لغوی او اصطلاحی مفهوم:

د مالی چارو (Finance) لغوی معنی: "فینانس"  د فرانسوي کلمې "Financer" څخه اخیستل شوې چې معنی یې "پیسې ورکول" یا "مالي ملاتړ"  دی. په ټولیزه توګه، فینانس د پیسو مدیریت، د پیسو ترلاسه کولو او د پیسو مصرف کولو پروسې ته اشاره کوي.

د مالی چارو (Finance) اصطلاحی معنی

فینانس د پیسو، پانګې، او مالي سرچینو مدیریت ته اشاره کوي. دا د ډول ډول (مختلفو) فعالیتونو لکه د پانګونې، پور اخیستلو، او د مالي بازارونو تحلیل شاملوي. فینانس د افرادو، شرکتونو، او حکومتونو لپاره د مالي پریکړو په کولو کې مرسته کوي.

د مالی چارو (Finance) تعریف

د مالی چارو یا فینانس د پیسو، پانګې، او نورو مالي وسایلو مدیریت ته اشاره کوي. دا د پیسو د جلبولو، مصرف، او د پانګې د ویشلو پروسې شاملوي. فینانس د ډول ډول برخو لکه شخصي فینانس، شرکتي فینانس، او عامه (دولتی) فینانس په توګه طبقه بندي کیږي.

1.           شخصي مالي (Finance): دا د فرد یا کورنۍ د مالیاتو، پانګونې، او لګښتونو ته اشاره کوي. موخه یې د مالي موخو ترلاسه کول او د مالي ثبات رامنځته کول دي.

شخصی ماليFinance  

لکه څرنګه چې له نومه یې څرګندیږی، د لومړۍ ډلې طبقه بندي د اشخاصو مالي چارو ته په فردي یا کورنۍ توګه اړه لري. یو فرد یا د کورنۍ مدیر باید د خپلې عاید او لګښتونو په اړه بشپړ معلومات ولري او د خپلو لګښتونو او عایدو لپاره مشخص او هدفمند پلان ولري. په شخصي مالي چارو کې، دا فرد یا د کورنۍ مسؤل دی چې د خپلې کورنۍ اوسني مالي وضعیت تجزیه او تحلیل کوي او د کورنۍ لګښتونو او عایدو پلان جوړوي.

شخصي مالي چارو ته د هر فرد یا کورنۍ د ژوند شرایطو او موخو پر بنسټ ډول ډول پلانونه کیدی شي، ترڅو په مالي سرچینو کې د کمښت په وخت کې له سم پلان څخه ګټه واخیستل شي. د بیلګي په توګه، په شخصي او کورني مالي چارو کې، د مالي چارو مسؤل باید د اوسني عاید، اوسني لګښتونو سپما، د تقاعد دورې لپاره د لګښتونو پلان، پانګونه او د اوږ مهاله موخو لپاره پلان ولري، ترڅو په اوږد مهال کې دا شخصي او کورني مالي مدیریت د فرد او کورنۍ سره مرسته وکړي.

په زړه پوري دا دی چې داسې موارد لکه د اعتبار کارټونه، بیمه، د کور او واده پورونه، مختلف ډولونه پانګونې، آنلاین شخصي تادیات، ورځني پیرودنه او ... ټول د شخصي مالي چارو برخه ګڼل کیږي. شخصي او کورني مالي چارو په داسې حال کې چې زمونږ د طبقه بندۍ په ساده تریني برخه کې راځي، که سم مدیریت ونلري، د مالي سرچینو له منځه وړلو او په فرد یا کورنۍ کې د مالي بحران رامنځته کولو لامل کیږي، او طبیعتاْ برښلیک یې د فرد یا کورنۍ لپاره ستونزې جوړوي. 

2.           شرکتي مالي (Finance): دا برخه د شرکتونو د­­­­­ مالي فعالیتونو مدیریت ته اشاره کوي. شرکتونه باید د­ خپلو عایداتو، لګښتونو، او پانګه اچونو په اړه سمه پریکړه وکړي ترڅو د خپلو مالي موخو ترلاسه کولو لپاره موثره وي.

شرکتي مالي Finance  

کله چې موږ د یوې کمپنۍ په اړه خبرې کوو، نو دا د یوې حقوقي سخصیت په اړه خبرې کوو چې باید د یو هیواد په مالي سیستم کې روښانه حضور ولري. تقریباْ ټول هغه موارد چې په شخصي او کورني مالي چارو کې شتون لري، په شرکتی مالي چارو کې هم شتون لري. په ټولیزه توګه، عایدات، لګښتونه، ګټي او زیانونه ټول په دې برخه کې شامل دي، مګر هغه څه چې شرکتی مالي چارو ته ځانګړتیا ورکوي، د کمپنۍ مالي فعالیتونو باندې تمرکز او نظارت دی.

دا چې کمپنۍ باید په کومو پروژو کې برخه واخلي یا نه، او آیا پروژه د کمپنۍ لپاره مناسبي ګټي لري یا نه دا چې څومره مالیه باید ورکړل شي، او داچې د کمپنۍ سهمونه څنګه په ځانګړي یا عامه بازار کې وړاندې شي.

د پانګوالو اړتیا او د کمپنیو لپاره د ودې او د روان او راتلونکي کال لپاره د بودیجې تدابیر ترلاسه کول، یا پور اخیستل او د بهادارو پاڼو بازار ته ننوتل، دا ټول د شرکتی مالي چارو برخه دي.

یادونه وکړئ چې موږ دولتي کمپنۍ هم د کمپنیو په توګه معیاري ګڼو، مګر مه هیروئ چې زمونږ په هیواد کې یو ډول کمپنۍ شته چې نیمه دولتي او نیمه خصوصي دي، چې دا په خپل ډول کې خورا په زړه پوري دی! 

3.           عامه (دولتی) مالي(Finance): دا د حکومتونو د مالیاتو، لګښتونو، او پورونو مدیریت ته اشاره کوي. عامه فینانس د حکومت د مالي پالیسو او د عامه چوپړتیاوو (خدماتو) د تمویل لپاره مهم دی.

وروستۍ کټګوري د مالي چارو مدیریت د دولتي ادارو او سازمانونو په اړه ده. دا ډول د مالي چارو مدیریت د مالیاتي سیاستونو، لګښتونو، بودیجې جوړونې، پورونو او د هغوی د محاسباتو سره تړاو لري. په ټوله نړۍ کې، دولتي مدیران هڅه کوي چې د اضافي لګښتونو مخنیوی وکړي او کمې بودیجې تخصیص کړي ترڅو غوره کیفیت وړاندې کړي.

په دولتي مالي چارو کې، د خلکو لپاره د مالي چوپړتیاوو وړاندی­کول، د منابعو او بودیجې نظارت او تخصیص، د عاید ویش او د اقتصادي وضعیت تثبیتول، د اضافي لګښتونو مخنیوی د یو دولتي مالي مدیر دندې ګڼل کیږي. د دولتي ادارو او سازمانونو بودیجه، لکه څنګه چې څرګنده ده، عمدتاْ د مالیاتو له لارې ترلاسه کیږي. دا د دولتي مالي مدیر دی چې د بانکونو او مالي موسسو څخه د لویو پورونو ترلاسه کولو او تادیې طریقه ټاکي، او له دې څخه هم لویې ټولنیزې مسؤلیتونه لري. یو دولتي مالي مدیر ټاکي چې د مالیاتو او دولت عاید څومره باید د خلکو ترمنځ په عادلانه توګه وویشل شي، او البته نورې ګڼ شمېر موضوعات هم شته چې په دې بحث کې نه راځي. هیله لرم چې دا درې کټګورۍ ستاسو د پام وړ وي.  

د مالي چارو (Finance) اهمیت او ارزښت

مالی چارې د هر فرد او ټولنې لپاره حیاتي اهمیت لري. د مالي پوهې له لارې، کولی شي د خپلو مالي موخو په ترلاسه کولو کې مرسته وکړي، او شرکتونه کولی شي د خپلو سرچینو څخه په موثره توګه ګټه واخلي. په ټوله کې، د مالی چارو پوهه د اقتصادي ثبات او پرمختګ لپاره بنسَټیزه ده.

مالی چاري یا فینانس د هرې ټولنې او اقتصاد لپاره بنسټیز اهمیت لري. د مالی چارو په مرسته، افراد، شرکتونه او حکومتونه کولی شي خپلې مالي سرچینې په موثره توګه مدیریت کړي. دلته د مالی چارو ځینې اړین ارزښتونه او اهمیتونه وړاندې کیږي:

1.     د پیسو مدیریت: مالی چاري د پیسو د مدیریت لپاره ستراتیژي او پلانونه وړاندې کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونه کولی شي خپلې مالي اړتیاوې او موخو ته په موثره توګه ورسیږی او پوره یې کړي.

2.     پانګه اچوني: فینانس د پانګی اچوني په پروسي کې مرسته کوي، چې له مخې یې افراد او شرکتونه کولی شي د خپلو پیسو د زیاتوالي لپاره مناسب فرصتونه و مومي.

3.     اقتصادي ثبات: د مالی چارو موثره مدیرت د اقتصادي ثبات لپاره مهم او اړین دی. دا د بازارونو د ثبات، د بیو د کنټرول ا و د اقتصادي ودې لپاره اړین دی.

4.     د خطر مدیریت: مالی چاري د خطرونو په مدیریت کې مرسته کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونهکولی شي د احتمالي مالي زیانونو مخه ونیسي.

5.     پلان جوړونه: مالی چاري د اوږمهاله او لنډمهاله پلان جوړونې لپاره بنسټیز معلومات او تحلیلونه وړاندې کوي، چې له مخې یې افراد او سازمانونه کولی شي خپلې مالي موخې په موثره توګه تعقیب کړي.

6.     د پورونو مدیریت: د مالی چارو په مرسته، افراد او شرکتونه کولی شي د پورونو مدیریت وکړي، چې له مخې یې د پورونو د اخیستلو او بیرته ورکولو پروسه آسانه کیږي.

په ټوله کې، مالی چارې د اقتصادي پرمختګ، د افرادو د مالي سوکالۍ او د ټولنې د عمومي ودې لپاره حیاتی اهمیت لري.

د مالي چارو (Finance) موخي

مالي (Finance) موخي د اسانه پلان کولو لپاره په 3 برخو ویشو:

1.           لنډ مهاله مالي (Finance) موخي: دا موخي خورا ساده او آسانه دي او تاسو کولی شئ معمولا په یو کال یا لږ وخت کې یې ترلاسه کړئ؛ لکه د نوي تلویزون، لپ ټاپ یا ګرځنده ټیلیفون اخیستل لنډ مهاله مالي موخي دي.

2.           منځمهاله مالي (Finance) موخي: دا پنځه کلني موخي دي او تاسو به یې ترلاسه کړئ که تاسو د خپل عاید یوه برخه سپما یا پانګونه وکړئ. د بیلګی په توګه، کیدای شي د موټر پیرود ستاسو د منځنۍ مودې مالي موخه وي.

3.           اوږد مهاله مالي (Finance) موخي: د دې موخو ترلاسه کول له (5) کلونو څخه ډیر وخت نیسي؛ لکه د نوي کور اخیستل او د تقاعد لپاره سپما د اوږدې مودې مالي موخي دوه بیلګي دي.

د منځ مهاله او اوږمهاله موخو د ترلاسه کولو لپاره، تاسو باید ګام په ګام مخته لاړ شئ او په هر ګام کې، داسې هوډ او ځانګړني ولرئ چې ټاکل شوي موخي ته د رسیدو په لاره کې ستاسو پرمختګ وارزوی.

پایله

د مالی چارو علم نه یوازې د پیسو مدیریت لپاره اړین دی، بلکې د ټولنې او اقتصاد په کچه د پرمختګ لپاره هم حیاتي او اړین دی. د مالی چارو په اړه پوهه د هر فرد او سازمان لپاره اړینه ده ترڅو د خپلو مالي موخو په ترلاسه کولو کې بریالي شي او وکولای شي خپلی موخي ته په لنډ وخت کې، په کمو لګښتونو په سمه او آسانه توګه ورسیږی.

د مالی یا فینانس چارو په برخه کې د پوهې او مهارتونو پراختیا د هر فرد او سازمان لپاره حیاتي اهمیت لري.

د مالی مدیریت اصولو او ستراتیژیو په مرسته، موږ کولی شو د سرچینو(منابعو) موثره کارونه، د خطرونو مدیریت، او د پانګوونې په برخه کې غوره تصمیمونه ونیسو. د دې مقالی د مطالعی له لارې به مونږ وکولای شو د مالی یا فینانس په ډولونو، معنی، تعریف، اهمیت پوه او په راتلونکی کې خپلي مالی چاری تحلیل او خپلو مالي کړنو کې مثبت بدلونونه راولو.

او پر دی هم پوه شو چې د مالی چارو ډول ډول اړخونه، لکه د بودیجې جوړونه، د پانګوونې تحلیل، او د بازار د حالاتو ارزونه، څیړل او د مالی چارو په برخه کې د نوښت او ټیکنالوژی ادغام، لکه د ډیجیټل مالی چوپړتیاوو (خدماتو) کارول، د مالی سکتور د تحول لامل ګرځي.

په پای کې، د مالی چارو پوهه نه یوازې د فردي پرمختګ لپاره مهمه ده، بلکې د ټولنې او اقتصاد د ودې لپاره هم بنسټیزه ده. د دې لپاره چې موږ د مالی چارو په برخه کې بریالي شو، اړینه ده چې د نوو مفاهیمو او ټیکنالوژیو سره ځانونه تازه وساتو او د بازار د بدلونونو سره سمون ولرو.

سرچیني او ماخذونه:

1.        «عارف» عبدالقیوم (۱۳۹۲) اساسات امور مالی عامه. کابل.انتشارات یوسف زاد.

2.        "رحمانی" عبداللطیف (1393) حقوق مالی و بودجه. انتشارات سعید. 

3.            د مدیریت مالی کتاب: "Principles of Corporate Finance" لیکنه Brealey او Myers.).

4.            - Gitman, L. J., & Zutter, C. J. (2015). Principles of Managerial Finance. Pearson.

5.            - Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. (2016). Financial Management: Theory & Practice. 

6.            https://tosinso.com/articles/37253/Finance- 

The Importance of Ahl al-Bayt’s Scholarly Heritage in the Perspective of Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah ( by Dr junaid ali haider)

Dec 18 2025, 12:38 am Apr 22 2026, 09:04 am

۩  The Importance of Ahl al-Bayt’s Scholarly Heritage in the Perspective of Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah : 

--- A Comprehensive and Accessible Research Article ---

Introduction : 

   Within the intellectual history of the Muslim Ummah, the Imams of Ahl al-Bayt (peace be upon them) occupy a luminous, unparalleled, and sacred position. They are the noble household of the Prophet ﷺ — embodiments of piety, knowledge, wisdom, and moral excellence.

Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah have always held love and respect for Ahl al-Bayt as part of their faith. Classical Sunni scholars, hadith experts, historians, and jurists have preserved their virtues and narrated their excellence across centuries.

However, an important reality must be acknowledged:

the scholarly heritage of the Imams of Ahl al-Bayt has not been systematically compiled into dedicated musnads (collections of their narrations) within Sunni scholarship.

In an age where academic research and textual preservation are rapidly advancing, it has become essential for Ahl al-Sunnah to document the teachings of Ahl al-Bayt in a structured and reliable way.

This very need inspired a young Sunni researcher, Dr. Junaid Ali Haider, who created history by compiling the first-ever Musnad al-Imam al-Ridā (peace be upon him)—an achievement unmatched in the last 1,400 years.

The Scholarly Heritage of the Imams of Ahl al-Bayt — A Shared Treasure of the Ummah

The knowledge of the Ahl al-Bayt is not the monopoly of any single sect.

Their teachings, wisdom, and spiritual insight belong to the entire Muslim Ummah.

Below are the key dimensions of their scholarly legacy:

1. Depth of Knowledge and Jurisprudential Insight

Each Imam of the Ahl al-Bayt was a towering mountain of knowledge:

Imam al-Hasan (a.s.) — the Imam of wisdom, diplomacy, ethics, and unity.

Imam al-Husayn (a.s.) — the Imam of sacrifice, truth, courage, and resistance to injustice.

Imam Zayn al-‘Ābidīn (a.s.) — the Imam of worship, spirituality, supplication, and character.

Imam Muhammad al-Bāqir (a.s.) — a founder of Qur’anic interpretation and early jurisprudence.

Imam Ja‘far al-Ṣādiq (a.s.) — a teacher of giants like Imām Abū Ḥanīfah and Imām Mālik.

Imam Mūsā al-Kāẓim (a.s.) — the Imam of patience, piety, and moral discipline.

Imam ‘Alī al-Ridā (a.s.) — the Imam of hadith, theology, debate, and intellectual mastery.

Their legacies show that Ahl al-Bayt were not only symbols of virtue but also authoritative scholars whose teachings shaped Islamic thought.

2. A Vast Collection of Hadith and Teachings

The Imams of Ahl al-Bayt transmitted:

Prophetic hadith

Qur’anic exegesis

Legal principles

Ethical instructions

Spiritual guidance

Sermons and wise sayings

They taught thousands of students, and their classes were attended by jurists, hadith scholars, theologians, and thinkers.

Yet this entire treasure remains scattered across books, not compiled into structured, Sunni-authored musnads.

3. Intellectual Guidance for the Entire Ummah

The teachings of Ahl al-Bayt offer:

moderation and balance

piety and purification

justice and courage

wisdom and compassion

unity and reconciliation

At a time when the Ummah is wounded by division, the teachings of Ahl al-Bayt can serve as a powerful force for healing and unity.

Why This Heritage Is Important for Ahl al-Sunnah

Compiling the teachings of Ahl al-Bayt is not a sectarian exercise — it is a scholarly duty.

For Ahl al-Sunnah, this work is: the completion of their intellectual tradition preservation of the Prophet’s household’s legacy

a bridge toward unity

a correction of historical academic neglect

a way to protect Ummah from extremist or fabricated interpretations

If Ahl al-Sunnah do not take the lead in documenting this heritage, others will fill this gap—often in ways that distort or exaggerate historical reality

A Shining Example: Dr. Junaid Ali Haider and the First-Ever “Musnad al-Imam al-Ridā (a.s.)”

For the first time in 1,400 years, a Sunni researcher compiled a comprehensive Musnad of Imam ‘Alī al-Ridā (a.s.).

Key features of this historic work:

complete hadith chains (isnāds)

gathered narrations from dozens of Sunni sources

included theological, legal, and ethical sayings

organized in a traditional musnad structure

backed with scholarly referencing and verification

This groundbreaking achievement by a 21-year-old scholar proves that the work is not only possible — it is necessary.

A Crucial Question: If a Musnad of Imam al-Ridā Can Be Written, Why Not the Others?

This question challenges the entire Muslim scholarly community:

Why is there no Musnad of Imam Hasan (a.s.)?

Why not a Musnad of Imam Husayn (a.s.)?

Why not Musnad of Imam Zayn al-‘Ābidīn (a.s.)?

Why not Musnad of Imam al-Bāqir (a.s.)?

Why not Musnad of Imam Ja‘far al-Ṣādiq (a.s.)—despite his immense influence?

Why not Musnad of Imam Mūsā al-Kāẓim (a.s.)?

If a young scholar can do it, why are large religious institutions silent?

Why are senior scholars not stepping forward?

The answer is painful:

Too much energy is lost in sectarian division, refutation, and internal conflicts —

while true scholarly work is neglected.

What the Ummah Must Do (Practical Recommendations)

1. Compile complete musnads of all Imams of Ahl al-Bayt.

2. Introduce Ahl al-Bayt studies into Sunni curricula.

3. Encourage young researchers to pursue this field academically.

4. Replace sectarian rivalry with academic excellence.

5. Establish research institutions dedicated to Ahl al-Bayt’s legacy.

6. Provide access to manuscripts and classical sources.

7. Promote respectful scholarly dialogue across sects.

This is not only a religious responsibility — it is a service to history.

Conclusion

The scholarly heritage of the Imams of Ahl al-Bayt is a radiant torch guiding the Ummah for fourteen centuries.

Ahl al-Sunnah wa’l-Jamā‘ah must take the lead in gathering, editing, and preserving this heritage in a structured and authentic manner.

Dr. Junaid Ali Haider’s “Musnad al-Imam al-Ridā (a.s.)” is the first historic step in this direction — a milestone in Sunni hadith scholarship.

It proves that:

sincerity is more important than age

dedication is stronger than obstacles

and love for Ahl al-Bayt can inspire extraordinary

 academic achievements

Now the responsibility lies with scholars and institutions:

to move beyond sectarianism, to revive true scholarship, and to preserve the teachings of the noble Imams for future generations.

سيد ادريس سادات

Dec 03 2025, 01:59 pm Apr 22 2026, 08:43 pm

سيد ادريس سادات

ادب د احساساتو هغه ژبه ده چې چې د زړه غږ د کاغذ په سپين مخ ثبتوي . ليکوال د ټولنې د فکر ساتونکی وي او د راتلونکي نسلونو د شعور لارښود وي. له دغو ملغلرو څخه د دې زمانې د ادب پر سرشاره ځمکه راټوکېدلی نوم *سيد ادريس سادات* *سيد ادريس سادات* د پښتو ژبې له اوسنيو معاصرو ليکوالانو څخه يو دی چې پلارنی ټاټوبی *ننګرهار* ولايت *شينوارو* ولسوالۍ *هسکه مينه* ده خو نوموړی په ۱۳۸۲ ھ.ش کال د مهاجرت پرمهال د پاکستان په خيبر پښتونخوا کې نوشهره ته نژدې په شمشتو کمپ کې په يوه دينداره او علم پروره کورنۍ کې دې ناڅيزه نړۍ ته سترګې وغړولې . د امریکايانو د يرغل پر مهال يې بیرته د خپلې کورنۍ سره د مهاجرت له تراخه ژونده پناه راوړه . نو تر مهاجرت وروسته د ننګرهار جلال آباد ښار کې مېشت شول . *سيد ادريس سادات* د *سيد شيرين پاچا* زوی د *سيد فضل جان* لمسی لومړنی زده کړې يې په شمشتو کې په (اقرآ ماډل سکول) کې کړي او بيا ورسته کله چې له خپلې کورنۍ سره ننګرهار ته راغی دلته يې دينې زده‌کړې په ۱۳۹۰ ھ.ش کال د جلال آباد ښار په يوه مشوره ديني مدرسه کې چې د( ګمرک جومات) نومېده پيل کړې په ۱۴۰۰ ھ.ش کال کې د همدې مدرسې له خوا ورته د قرآن عظيم شان د حفظ د فضيلت دستار ور په سر شو . پاتې زده کړې يې دلته په استقلال ليسه کې سرته رسولي د دولسم ټولګي تر فراغت ورسته د کانکور له لارې د خپلې خوښې مسلک ته د ننګرهار پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځي کې د پښتو ژبې او ادب څانګې ته بریالی شو . چې اوس مهال هم په ياد پوهنځي کې زما ټولګيوال دی نوموړی با وقاره د ښو اخلاقو د لوړ فکر او ښه استعداد خاوند چې هميشه يې د خپلې ټولنې د شعور د راويښولو هڅه کړې ده. سادات چې د بې شېمره استعدادونو خاوند دی نو د خپلې علاقې له مخې يې په ننګرهار ملي راډيو او مرام راډیو کې د يو فعال ژورنالست په توکه دندې ترسره کړي دي. سادات د (۲۲) کالو په عمر د (۳۰) آثارو مؤلف دی چې له يادو اثارو څخه يې (۴) آثار چې (بدرنګه) (لوی امپراتور) (ناځوانه نجلۍ) (د پېريانو بادشاه مستند داستان) دی چاپ او خپاره شوي دي . او له ناچاپه اثارو يې ځینې دا دي (مسافره پېغله) (برمته شوې مينه) (رنځور خامار) (د محبت زور) (د کلیوالې پېغلې ارمان) او نو..... په ليکنو کې يې دينې ، جهادي ، حماسي او عشقې برخې تر سترګو کيږي. دده ادبې ټوټې ، مقالې او لنډې کيسې په بیلابیلو جريدو کې خپرې شوي او لا هم دا لړۍ دوام لري. د (معصوم انجلۍ) په نامه لنډه کيسه چې په اوس وخت کې د علومو اکاډمی زيري جريدي نه خپره شوه همدا راز يوه مقاله چې د (حافظ ګل محمد مرغزی او شاهنامه)تر عنوان لاندې نشر ته ورکړل شوې ده د همدې تر څنګ د ننکرهار اطلاعات کلتور نه دوه لنډې کيسې چې (رحمان بابا او فولکلور) او (رحمان بابا په شعر کې حقیقت او مجاز) تر نامه لاندې خپرې شوې دي. د ننګرهار پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځي د پښتو ژبې او ادب څانګې محصل شاعر او لیکوال: *شریف اللّٰه معصوم* په درنښت

سړک جوړولو لپاره د قیر محاسبات او مهم معلومات

Dec 01 2025, 11:10 pm Apr 22 2026, 02:46 pm

👷  د سړک جوړولو لپاره د قیر محاسبات او مهم معلومات Eng Shahazadulhaq Ashna 1️⃣ په هر ټن اسفالټ کې ۵۰ کیلو ګرامه قیر استعمالېږي.2️⃣ په هر متر مکعب اسفالټ کې شاوخوا ۲۳۰۰ کیلوګرامه مواد وي، چې له دې څخه نږدې ۱۱۲ کیلو ګرامه قیر وي.3️⃣ یو متر مکعب اسفالټ د ۵ سانتي مترو (۲ انچ) ضخامت په صورت کې شاوخوا ۲۰ متر مربع سطحه پوښي.یعنې په هر متر مربع کې شاوخوا ۵.۵ کیلو ګرامه قیر راځي.4️⃣ یو متر مربع اسفالټ (۵ سانتي ضخامت) نږدې ۱۱۵ کیلوګرامه وزن لري.5️⃣ د اسفالټ اچولو څخه مخکې باید پریمکوټ وشي.قیرپاش په هر متر مربع کې ۱۲۵۰ ګرامه (۱.۲۵ کیلو) قیر د پریمکوټ لپاره شینډي.6️⃣ د قیر اړتیا د اسفالټ په مختلفو طبقو کې داسې ده:د اساس قیری (Prime coat): ۰.۹ کیلو ګرام/م²د آستر اسفالټ (Binder course): ۱.۱ کیلو ګرام/م²د رویې اسفالټ (Top course): ۱.۲ کیلو ګرام/م²د سړې اسفالټ (Cold mix): ۰.۹ کیلو ګرام/م²🟦 په یو متر مربع ساحه کې د پریمکوټ اندازه څومره ده؟د انکشاف دهات وزارت د تخنیکي مشخصاتو له مخې:د پریمکوټ توصیه شوې اندازه: 0.8 – 1.4 لیتره پر متر مربعخو په واقعي ساحوي شرایطو کې ښه نفوذ لپاره:۱.۲ – ۱.۸ لیتره پر متر مربع پریمکوټ سپارښتنه کېږي.په دې اندازه سره قیر د Base Course طبقې دننه ښه penetration کوي او د Base او د اسفالټ ترمنځ قوي Bonding رامنځته کوي.🌡️ د پریمکوټ د اچولو د هوا لازمي حرارتد هوا حرارت باید له ۱۵°C څخه کم نه وي.که حرارت ۱۵ درجې څخه ټیټ وي:قیر په بېس کورس کې ښه نفوذ نه شي کولی.په یخ موسم کې د اسفالټ اچول سپارښتنه نه کېږي.کله چې حرارت ۱۵°C وي، نو:پریمکوټ باید د بېس کورس په طبقه باندې تر ۷۵ ساعتونو پورې پرېښودل شي څو ښه جذب شي.🛢️ د پریمکوټ د موادو ترکیبکه د قیر او کیروسین مخلوط استعمالېږي:په هر ۱۰۰۰ لیټره پریمکوټ کې:۴۰۰ لیټره قیر (%40 Bitumen)۶۰۰ لیټره کیروسین (٪60 Kerosene)🧹 د پریمکوټ د اچولو د تیارۍ لارېمخکې له دې چې پریمکوټ واچول شي، Base Course باید:پاک کاری وشي (د کمپرسور په واسطه).رطوبت ونه لري (سطحه باید وچه وي).⚠️ د بېس کورس د رطوبت ستونزېکه د بېس کورس سطحه نم وي، لاندې ستونزې پیدا کېږي:په اسفالټ کې درزونه (Cracks) رامنځته کېږي.د درنو موټرو د بریک له امله د اسفالټ سطحه لکه بورې پورې کش کېږي (Shoving) او پړسوب رامنځته کېږي.دا د دې نښه ده چې اسفالټ او Base Course سره سم Bond شوي نه دي.یا Brooming (صفایي) سم نه وي شوی.🧱 د Core Cutting په وخت د Bonding اندازه کولکه د Core نمونې له اخیستلو سره یو څه بیس کورس مواد هم راووځي، نو Bonding ښه دی.که یوازې اسفالټ راووځي او Base پرې پاتې شي، نو دواړه طبقې سره نه دي تړل شوي.

د محصلینو علمی تحقیق

Nov 27 2025, 02:07 pm Apr 22 2026, 02:46 pm

د افغانستان دولت باید ځینې علمي او تخنیکي پروژې د پوهنتونونو اړوندو محصلینو ته وسپاري، څو پرې عملي تحقیق وشي. دا کار نه یوازې د محصلینو لپاره یو غوره فرصت دی، بلکې دولت ته به هم د علمي ظرفیتونو له لارې پرمختګ ورکړي. لکه د نظامي سکتور لپاره د توغندیو یا دفاعي تجهیزاتو جوړول، کولای شي د انجنیري، فزیک، کیمیا، جیولوجي او جغرافیې څانګو محصلینو ته وسپارل شي، چې د یو مشخص ګروپ په جوړولو سره پرې کار وکړي. محصلین باید د خپلو ذوقونو او لیوالتیا پر بنسټ خپلې څېړنیزې موضوعات انتخاب کړي، او له لومړي سمستر څخه تر فراغت پورې پرې کار وکړي. د یادې پروژې لپاره یو واتس‌اپ ګروپ یا بل ګډ پلټفارم جوړ شي، تر څو هغوی خپل معلومات، تجربې، او لاسته راوړنې پکې شریکې کړي. مثال: د توغندیو د جوړولو یوه پروژه کې ۳۰ محصلین شامل شي، چې له هرو څانګو څخه ۳ تنه انتخاب شي لکه ۳ تنه د کیمیا پوهنځی محصلین ، ۳ تنه د فزیک ، ۳ تنه د جیولوجي ، ۳ تنه د جغرافیې ... تر څو ۳۰ پوره شي دغه ډلې به په ګډه کار کوي، له موضوع سره اړوند تحقیق کوي او د پروژې بریا ته هڅه کوي. که دا نظریه بریالۍ شي، نو زرګونه محصلین به هڅه وکړي چې خپلې څېړنیزې پروژې بریالۍ کړي. دا کار به نه یوازې د نظامي برخو لپاره ګټور وي، بلکې د نورو برخو لکه بیولوژي ، نبات‌شناسي ، انسان‌شناسي ، جغرافیه ، کانونه ، طب ، اقتصاد او نورو علمي ډګرونو لپاره هم مهم فرصتونه برابر کړي. لکه څنګه چې مندل، د خپل ژوند تر پایه، په یوه کوچني باغ کې پر نباتاتو تحقیق کاوه، موږ هم باید خپلو محصلینو ته د علمي ودې دا زمینه برابره کړو.

یو خوایزه مینه

Oct 13 2025, 08:49 pm Apr 22 2026, 02:45 pm

ولې مینه کله نا کله یو طرفه وي؟مینه تل د دواړو د زړه خبره نه ده — ځینې وخت یو څوک ډېر احساس لري، خو مقابل لوری ورته هماغه احساس نه لري. دا له څو لاملو څخه پیدا کېږي:

۱. د احساساتو نابرابريهر انسان د مینې د درک، عاطفې او ژورتیا په کچه کې توپیر لري.

·         ځینې خلک ډېر ژر تړاو پیدا کوي.

·         خو ځینې نور وخت ته اړتیا لري، یا اصلاً په هغه وخت کې د مینې لپاره چمتو نه وي.

نو کله چې یو زړه چمتو وي او بل نه وي — مینه یو طرفه کېږي.

۲. د ارزښت احساس توپیرکله کله یو کس مقابل لوری د ځان لپاره ډېره مهمه ګڼي، خو هغه لوری داسې فکر نه کوي.مثلاً:

«زه هره ورځ فکر کوم، خو هغه نه!»«زه پرې مینه کوم، خو هغه بې‌پروا ده!»

دا د دې نښه ده چې د دواړو د احساس ارزښتونه یو شان نه دي.

۳. ناسم درک یا غلط تفسیرځینې وخت یو کس د بل له خوږ چلند، مهربانۍ یا ملګرتیا غلطه نتیجه اخلي او فکر کوي دا مینه ده،خو مقابل لوری یوازې د دوستۍ په نیت چلند کوي.

دا ډېر عام حالت دی، په ځانګړي ډول په ځوانۍ کې.

۴. وخت، فاصلې یا شرایطځینې وخت خلک یو بل ته زړه ورکوې، خو د ژوند شرایط یې سره نه برابریږي:

·         فاصلې

·         کورنۍ فشار

·         اقتصادي ستونزې

·         یا دیني او ټولنیز محدودیتونه

نو یو لوری دوام کوي، بل نه شي کولای. دا هم یو ډول یو طرفه مینه ده، خو مجبوره نه قصدي.

۵. د رواني اړتیاوو توپیر·         ځینې کسان د مینې له لارې ځان تائیدوي («زه غواړم څوک مې خوښ کړي، څو ځان ارزښتمن احساس کړم»)

·         خو مقابل لوری کېدای شي لا د ځان په موندلو بوخت وي او د بل لپاره زړه نه لري.

د یو طرفه مینې نښې (علایم)د مینه‌ور لوري احساسد مقابل لوري چلندډېر فکر او خیالبې‌پروايي یا لنډ ځوابونهد خبرو، لیدو هڅهتل مصروف یا لیرې پاتېدلد خوښې اظهاربې‌پاسخه موسکا یا بې‌احساس چلندقرباني ورکولبې‌پامۍ او خاموشيد هیلې دوامد یخې بې‌اعتنايۍ دوام 

ولې انسان یو طرفه مینه کوي؟ځکه چې مینه یو حسابي منطق نه لري، احساس لري.انسان کله ناکله په هغه څوک مینه کوي چې د زړه خلا یې ډکوي، نه هغه چې د عقل قناعت ورکوي.خو یو طرفه مینه هم بې‌معنا نه ده — ډېری وخت انسان له هغې تجربې څخه پخپله ځان پېژني، قوي کېږي، او د احساس ژورتیا درکوي.

د مـــعلومـات په خــپراوی کې د مک بــرايډ کميســـــيون مــــــوثــريت

Oct 10 2025, 08:56 am Apr 22 2026, 02:45 pm

په دغه ارتباطي-څېړنيزه ليکنه کې کوښښ شوی دی؛ چې د نړۍ د اطلاعاتو جريان د يو نړيوال کميسيون لخوا ارزونه وشي. نو د همدې له وجهې نه دغه ليکنه (د معلوماتو په خپراوی کې د مک کميسيون موثريت) تر عنوان ليکل شوی. دغه کميسيون په ۱۹۷۷م کې د هېوادونو په درخواست د يونيسکو سازمان په چوکات کې رامنځته شو. او د دووه کالو په موده کې د ارتباطاتو په برخه کې پراخ تحقيقات ترسره کړی دی. خو په دې لېکنه کې کوښښ شوی دی؛ يوازې د اطلاعاتو جريان په برخه کې د دې کميسيون موثريت څرګند شي.

اهميت: داطلاعاتو خپراوی ستونزې باندې پوهېدل او بيا د يو نړيوال کميسيون لخوا د يادو ستونزو تجزيه او تحليل او بلاخره د مک برايډ کميسيون له نظره د يادو ستونزو حل لارې؛ زمونږ د اړيکو برخې مسئولينو، د ژورناليزم او اړيکو برخې محصلينو ته لوړ تحقيقي ارزښت لري.

هدف: د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې د مک برايډ کميسيون رول او موثريت ارزونه کول. 

تګلاره: په دغه لېکنه کې کوښښ شوی دی چې تر يو حده له کمي تحقيق له ميتودونو څخه استفاده وشي او د ارقامو او اعدادو په ښودلو سره يوې منطقي پايلې ته ورسېږو. او ورسره کتابتوني، پرتليز، مناقشې ميتودونو څخه هم استفاده شوی دی.

پايله: د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې د مک برايډ کميسيون موثريت په دوه ټکو کې خلاصه کولای شو. لومړی دا چې د نړۍ اطلاعاتو څرنګوالي په اړه پراخ تحقيقات ترسره کړی او ګڼي ستونزې په ګوته کړی دی. او دويم دا چې ياد کميسيون د يادو ستونزو د حل په موخه مناسب حل لارې پيشنهاد کړی دی.  د اطلاعاتو خپراوی په برخه کې دوه مهمې ستونزې شتون لري. لومړی په نړيواله کچه د اطلاعاتو وسايلو د انحصار مسئله ده. له دې څخه هدف دا دی چې اطلاعاتي وسايل لکه: کتاب، راډيو، تلويزون، خبري آژانسونه سينما ماهواره ... او داسې نور وسايل د څو محدودو هېوادونو په لاس کې دی. او دويم دا چې د نړۍ اطلاعاتي جريان متعادل او عادلانه نه دي. يعني د نړۍ اطلاعاتو خپراوی يا جريان يوه جهته وي. او اکثراً اطلاعات له پرمختللي هېوادونو څخه د مخ پر ودې هېوادونو خواته د حرکت په حال کې وي. د دې کميسيون له نظره دغه دوه ستونزې بايد حل شي. او د حلولو لپاره کميسيون په دې باور دی چې دغه ستونزه يوه دوامداره او ټول ګډونه مرستې ته ضرورت دی. د کميسيون له نظره د دې ستونزو حلول د ټول مسئوليت دی او دغه مسئوليت د هېوادونو، نړيوال سازمانونو، د ارتباطي مسايلو پوهانو او محققانو کار دی. ترڅو په ګډه کار وکړي. او د نړۍ اطلاعاتي او ارتباطي سيسټم ته يو نوی نظم ورکړي.

په امریکا متحده ایالاتو او بریټانیا کې د دوه ګوندي سیستم د موجودیت دلایل

Oct 10 2025, 08:56 am Apr 22 2026, 02:45 pm

خلاصه

دغه علمي، سياسي او څېړنېزه لېکنه د آمريکا او بريټانيا د دوه ګوندي سيسټم پر دلايلو باندې تمرکز کوي. آمريکا او بريټانيا هغه دوه هېوادونو څخه عبارت دی؛ چې د دوه ګوندي سيستم لرونکي دي. او د ديموکراسي او آزادۍ په برخه کې سرلارې هېوادونه شمېرل کېږي.  چې په امريکا کې جمهوريت غوښتونکي او ډيموکراټ دوه مهم ګوندونه دي او بيا په بريټانيا کې کارګر او ډيموکراټ دوه مهم ګوندونه دي.  خو د دوه ګوندي سيسټم د دلايلو په برخه کې هر هېواد ځانته دلايل لري. چې د هېوادونو تاريخي پس منظر او د هېوادونو سياسي جوړښتونو سره مستقيمه اړيکه لري. او دغه دوه عوامل د نورو عواملو ترڅنګ ددې باعث ګرځېدلي چې په امريکا او بريټانيا کې دوه ګوندي سيسټم مروج شي او همداسې دوام ولري.

اهميت: په دغه موضوع کې د بريټانيا او د آمريکا دوه ګوندي سيسټم په مقايسوي ډول څېړنه شوې ده؛ نو له همدې وجهې نه، د هېوادونو د دوه ګوندي سيسټم ورته والي او فرقونو پيدا کول، د سياسي اشخاصو، د سياسي محقيقونو لپاره، له لوړ سياسي- تحقيقي اهميت څخه برخورداره دی.

هدف: د آمريکا او بريټانيا د دوه ګوندي سيسټم عوامل پيدا کول، د دې  هېوادونو د دوه ګوندي سيسټم د دلايلو پرتله کول او همدارنګه د دغو عواملو اغيزه پر درېمګړی ګوندونه باندې څېړنه د دې ليکنې اصلي هدف جوړوي.

تګلاره: د دغې موضوع په څېړنه کې له کتابتوني، تحليلي مقايسوي او د مناقشې ميتودونو څخه استفاده شوې ده. معلومات او اطلاعات مو په منظم ډول راټول او بيا په ښه شکل د مونوګراف په بڼه ځای پرځای کړی دی.

پايله: آمريکا او بريټانيا له دوه ګوندي سيسټم څخه ځانته بېل بېل عوامل لري؛ چې له مهمو عواملو څخه يو تاريخي عامل او بل تخنيکي عامل دی. تاريخي عاملو کې، آمريکا د خپل آزادی اخيستلو نه وروسته د دې هېواد د سياسي نظام  پر څرنګوالي باندې بحثونه او لانجې رامنځته شوې.  يوه ډله د فدرالي نظام طرفداره او بله ډله د رياستي نظام طرفداره وه. نو همدا باعث شو چې دوه مهمې ډلې په دوه مهم ګوندونه باندې بدله شي. خو په بريټانيا کې بيا د اشرافو او عوامو خلکو ترمنځ د عادي افرادو پر سياسي، ټولنيزه او انفرادي حقوقو باندې له پخوا څخه  لانجې وي چې بلاخره په دې هېواد کې دوه ډلې رامنځته شوې يوه ډله اشراف وو او بله ډله عوام خلک. دغه دوه ډلې ورو ورو ځانته سياسي جوړښت اختيار کړ. او بلاخره دوه مهم ګوندونه رامنځته شو. خو ددې ترڅنګ بل عامل هغه د هېوادونو انتخاباتي سيسټم دی. د آمريکا په ولسمشريزه انتخاباتو کې او د بريتانيا کې په عمومي انتخاباتو کې  له FPTP [First Past The Post] ساده اکثريتي انتخاباتي سيسټم څخه استقاده کېږي؛ چې ددې انتخاباتي سيسټم د ميکانيزم پر اساس يوازې دوه قوي ګوندونه د پرمختګ چانس لري او د دريمګړيو ګوندونو د تضعيف باعث ګرځي.  نو دغه تاريخي عوامل او انتخاباتي عوامل ددې باعث ګرځېدلي چې په دغو هېوادونو کې دوه ګوندي سيسټم مروج شي.

!!!!ناآشنا دوسته

Jul 16 2025, 04:06 pm Apr 22 2026, 02:45 pm

ته زما د ژوند يو غوره او ښکلي فصل وي هغه فصل چي هيڅکله مي نه غوښتل پاي ته ورسيږې، خو بدبختانه د ليکلو په وخت کي د قلم رنګ خلاص شو او زموږ د ملګرتيا کتاب نيمګړي پاتي شو، ريښتيا غوښتل مي ووايم ما اميد درلوده زموږ کيسه داسي پای ته ونه  ورسيږي، اصلا دا هغه پای نه وو چي ما يي آرزو درلوده، ما غوښتل په خپله وعده عمل وکړو او هميشه په خوشحالي او خفګان کي يو ځاي اوسو، خو دا مې ځوروې چي تقدير زموږ په خوښه ندي نو هيله لرم د نړي خوشحالي ستا پښو ته ډيری شي او ته يو ښه ملګري پيدا کړي، په ياد ولره زموږ ملګرتيا ماته تر ټولو مهم څيز وو خو د تل لپاره غواړم بيا هيڅکله په چټ يا هم مخامخ دي ونه ګورم.

ناآشنا ته وروستي پيغام.....

د سولې له لارې جګړه که د جګړې له لارې سوله؟ د ټرمپ سیاست د ریالیزم له دریڅې

Jun 25 2025, 06:09 am Apr 22 2026, 08:06 am

لیکوال : هارون راعون

د نړیوالو اړیکو د ریالیزم تیوري بنسټ پر دې ولاړ دی چې دولتونه د خپلو ملي ګټو پر بنسټ عمل کوي، نه د اخلاقي ارزښتونو یا نړیوالو اصولو پر بنسټ. د دې تیورۍ له مخې، قدرت، امنیت، او بقا د سیاست اصلي محرکونه دي. دولتونه هڅه کوي چې خپل نفوذ پراخ کړي او سیالان تر فشار لاندې راولي.

ډونالډ ټرمپ هڅه وکړه چې ځان د سولې استازی وښيي، خو دا هڅې زیاتره له جګړو، ګواښونو او فشار سره یو ځای وې. د ریالیزم له نظره، دا یوه سمه تګلاره ده چې اول له جګړې یا د جګړې له ګواښ نه استفاده کېږي او بیا د سولې د خبرو نوښت اخیستل کېږي. ټرمپ په افغانستان، ایران، شمالي کوریا، فلسطین، او هند و پاکستان قضیو کې همدا کړنلاره تعقیب کړې: د افغانستان په مسله کې لومړی د بمبارۍ زیاتول، بیا د طالبانو سره مذاکرات؛ دا سیاست د قدرت له موقعیته خبرو ته زمینه برابره کړه. د شمالي کوریا په مسله کې له ګواښونو وروسته، درې ځله له کیم جونګ اون سره لیدنه وکړه. د ایران-اسرائیل په مسله کې د هوایي بریدونو تبادله، بیا اوربند. د هند و پاکستان په مسله کې د کرښې دواړو غاړو ته د تاوتریخوالي پر مهال د منځګړتوب هڅې.

دا ټولې کړنې دا شک پیاوړی کوي چې ټرمپ د فشار او شخړو له لارې د سولې داسې فضا رامنځته کوي چې مشري یې خپله ولري، څو د نوبل جایزې یا نړیوال حیثیت ګټلو ته زمینه برابره کړي.

وروستی اوربند، چې د ایران او اسرائیل ترمنځ اعلان شو، د شاوخوا دوو اونیو جګړو وروسته راغی. د دې اوربند اصلي تضمین کوونکی امریکا او ټرمپ و. خو مهمه پوښتنه دا ده: آیا دا اوربند تلپاتې دی؟ که یوازې د لنډمهاله سیاسي امتیاز لپاره دی؟

د ریالیزم له مخې، اوربندونه نه د اخلاقي اړتیا له امله، بلکې د قدرت د تعادل لپاره ترسره کېږي. اسرائیل حکومت  وویل چې خپل هدفونه یې ترلاسه کړي؛ یعنې اوربند یې د بریا پر ځای راوست. ایران بیا دا ادعا کوله چې له اوربند سره موافق یو، خو د دې شرط پر بنسټ چې بریدونه ودریږي. دا ښيي چې دواړه لوري د خپلو ملي ګټو پر بنسټ اوربند ته چمتو شول، نه د اخلاقي ارزښتونو پر بنسټ.

د سولې نوبل جایزه اصلاً هغو اشخاصو ته ورکول کېږي چې د بشري ارزښتونو، جګړو پای ته رسولو او بین‌المللي همکارۍ لپاره واقعي او دوامداره هڅې کړي وي. خو: ټرمپ دا جایزه د هند و پاکستان ترمنځ د «منځګړتوب» له امله غوښتله. پاکستان هغه د ۲۰۲۶ کال لپاره د نوبل جایزې نوماند ګڼي. خو هغه د جګړو پيلولو، فشار زیاتولو، او بیا د لنډمهاله اوربندونو له لارې ځان سولې ته ژمن ښکاراوه.

ریالیزم دا ډول چلندونه د مشروعو سیاسي محاسبو برخه بولي؛ یعنې د سولې هڅې باید د ملي قدرت د زیاتوالي لپاره کار وشي، نه د بشري اخلاص پر بنسټ. د ټرمپ تګلاره په عمومي ډول داسې وه: لومړی جګړه، بیا مذاکرات، بیا ځان د سولې قهرمان معرفي کول. په دې توګه، نوموړی د نړیوال سیاست په ډګر کې د قدرت د معمار رول ته تمایل درلود. دا ستراتیژي د ریالیزم له اصولو سره سمون لري، خو له اخلاقو او اصولو سره تضاد لري.

د سولې نوبل جایزه، چې باید د ارزښتونو او اخلاص تمثیل وي، د هغه لپاره یوازې یوه سیاسي امتیاز ښکارېده. ریالیزم دا ډول چلند د قدرت غوښتنې، ملي ګټو او سیاست د سختو محاسبو یوه پایله ګڼي. په پای کې، دا پوښتنه مطرح ده: که سوله د جګړې له لارې راځي، نو دا سوله څومره باثباته او دوامداره ده؟

ماخذونه

1.      Barron’s. (2025, June 18). Trump Says He Isn't Looking for a Ceasefire, Doesn't Want Iran to Have Nukes. 

2.      BBC News (2024). Trump Declares Ceasefire Between Iran and Israel Amid Rising Tensions.

3.      Beasley, Ryan K., et al. (2013). Foreign Policy in Comparative Perspective: Domestic and International Influences on State Behavior. CQ Press.

4.      CBS News. (2025, June 24). Trump announces Israel-Iran ceasefire. 

5.      Defense Priorities. (2025, March 7). Trump’s foreign policy may be crude, but it’s realist. 

6.      Galtung, Johan. (1969). Violence, Peace, and Peace Research. Journal of Peace Research, Vol. 6, No. 3.

7.      ResearchGate. (2024). The Impact of Realism on U.S. Foreign Policy during the Trump Presidency. 

8.      Reuters. (2025, June 21). Pakistan to nominate Trump for Nobel Peace Prize. 

9.      Snyder, Jack. (2004). One World, Rival Theories. Foreign Policy, No. 145.

د ایران او اسراییلو ترمنځ شخړه، د امریکا بریدونه او د سیمې ژور بدلونونه

Jun 22 2025, 03:38 am Apr 22 2026, 12:28 am

عمران اختر

د ایران او اسراییلو ترمنځ اوږده شخړه، چې مذهبي، ایډیولوژیکي او ستراتیژیک بنسټونه لري، د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ له خوا د ایران پر اتومي تاسیساتو د برید له اعلان وروسته نوي، خطرناکو پړاوونو ته ننوته. ټرمپ دا بریدونه "پوځي بریا" وبلل او د قاسم سلیماني د وژنې یادونه یې د نړیوال امنیت لپاره یو ضروري اقدام وګاڼه. دغه بیانونه د امریکا د بهرني سیاست د تقابلي او یرغلګر طبیعت څرګندونه کوي، چې د نړیوال سیاست له ریالیسټي لیدلوري سره بشپړه همغږي لري.

اسراییل د ایران اتومي پروګرام یو وجودي ګواښ ګڼي، ځکه نو هڅه کوي د امریکا پوره ملاتړ تر لاسه کړي. امریکا چې له اسراییلو سره کلکې ستراتیژیکې اړیکې لري، د همدې اړیکو په چوکاټ کې د ایران پر وړاندې مستقیم دریځ نیولی. د ټرمپ وروستي اقدامات، که د سلیماني وژنه وي یا د فردو، نتنز او اصفهان پر تأسیساتو بریدونه، دا ټول د امریکا ـ اسراییلو د ګډ امنیتي تړون ښکارندویي کوي. دا څرګندوي چې د امریکا مداخله یوازې د خپلواکو پریکړو پر بنسټ نه ده، بلکې د اسراییلو د امنیت لپاره یوه طرحه شوې استراتیژي ده.

د امریکا نظامي بریدونه، که څه هم له دبلوماټیکو ژبو سره "د سولې لپاره فشار" معرفي شوي، خو عملاً د سیمې ثبات له جدي ګواښ سره مخ کوي. دا اقدامات د ایران له لوري احتمالي ځوابي اقدامات راپارولای شي، چې د حزب‌الله، حوثیانو او نورو نیابتي ډلو له لارې د امریکا او اسراییلو پر ګټو حملې زیاتېدای شي. دا حالت به سیمه د یوه پراخ نیابتي جنګ خوا ته بوځي، چې پایله به یې د خلیج هېوادونو، سوریې، عراق او حتی ترکیې پر امنیت هم بده اغېزه وکړي.

د اسلامي هیوادونو غبرګون، لکه څنګه چې تمه ده، یو ډول نه دی. که څه هم ایران د شیعه مذهب مهم مرکز دی، خو د سني اسلامي هېوادونو لکه سعودي عربستان، مصر او ترکیې سره یې اړیکې له رقابت، شکوکو او سیالۍ ډکې دي. له همدې امله، د ایران د ملاتړو اجماع یوازې له محدودو هېوادونو سره محدودېږي، لکه سوریه، حزب‌الله، او حوثیان. دا د سیمې د مذهبي ـ سیاسي وېش ښکارندویي کوي، چیرې چې د اسلامي هیوادونو ترمنځ یووالي نه، بلکې ژور اختلافونه لیدل کېږي.

پاکستان، چې هم له ایران سره پوله لري او هم له امریکا سره اوږدمهاله ملګرتیا، هڅه کوي خپله سیمه‌ییزه او نړیواله معادله وساتي. د ټرمپ له ادارې سره د پاکستان نږدې والي څو علتونه لري: د نړیوالو مالي مرستو اړتیا، د هند سره ستراتیژیک رقابت، او د افغانستان د سولې په پروسه کې د یوه کلیدي لوبغاړي رول. پاکستان د دې همکارۍ له امله هڅه وکړه چې له ټرمپ سره اړیکې پیاوړې وساتي، او حتی هغه یې د سولې نوبل جایزې ته نوماند کړ – یو داسې سیاسي ګام چې هدف یې د امریکا له فشار نه، ګټه پورته کول وو.

د ریالیزم له نظره، د نړیوال سیاست محور د قدرت، امنیت او ملي ګټو پر بنسټ ولاړ دی. د دې نظریې له مخې، د امریکا بریدونه د ملي امنیت، د اسراییلو د بقاء، او د قدرت د توازن د خونديتوب لپاره توجیه لري. ریالیزم پر اخلاقي ارزښتونو یا نړیوالو اصولو باور نه لري، بلکې دا استدلال کوي چې "د دولت بقاء او ګټې تر هر څه لوړ دي." له همدې امله، د امریکا یرغلونه که څه هم تر نړیوال قانون لاندې مشروع نه وي، خو د ریالیسټي منطق له مخې دفاع وړ دي.

په پای کې، د ټرمپ څرګندونې، د امریکا بریدونه، او د سیمه‌یزو قدرتونو دریځونه دا ښيي چې منځنی ختیځ یو ځل بیا د بې‌ثباتۍ پر خوا روان دی. د سولې شعارونه، تر هغه چې د ګټو تقابل، د قدرت سیالۍ او د باور کمښت پای ته نه وي رسېدلي، یوازې د سیاستي مشروعیت لپاره کارول کېږي. حل لاره په سیمه‌ییزو تفاهماتو، ډیالوګ، او متقابل درناوي کې ده، نه په نظامي زور، نیابتي جګړو او یرغلګر دریځونو.

ماخذونه:

1.      Associated Press. (2025, June 21). US inserts itself into Israel’s war with Iran, striking 3 Iranian nuclear sites. AP News. https://apnews.com/article/israel-iran-war-nuclear-talks-geneva-news-06-21-2025-a7b0cdaba28b5817467ccf712d214579 

2.      Sheth, S. (2025, June 21). US warplanes bombed Iran's most protected nuclear site. Trump says it was 'totally obliterated.' Business Insider.  https://www.businessinsider.com/us-warplanes-just-bombed-irans-nuclear-sites-2025-6 

3.      Berg, R. (2025, June 21). U.S. Joins Israel in Strikes on Iranian Nuclear Sites, Trump Announces, Risking Wider War. Time. https://time.com/7296469/u-s-strikes-iran-nuclear-trump-war/ 

4.      CBS News. (2025, June 21). Trump calls Iran strikes a ‘military victory’ and warns of more. https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-strike-military-victory-nuclear-sites-2025/ 

NBC News. (2025, June 21). Trump addresses nation after Iran strike. https://www.nbcnews.com/video/trump-addresses-nation-after-iran-strike-june-2025

افغانستان د څار تر سیورې لاندې؛ سیمه‌ییز ثبات، مشروعیت او د لیبرالیزم سیاستونه

Jun 21 2025, 03:15 am Apr 22 2026, 09:06 pm

لیکوال : هارون راعون

د قرغیزستان له خوا د اسلامي امارت د چارواکو نومونه د "ممنوعه ډلو" له نوملړه ایستل، او همداراز د اقتصادي اړیکو پراخول، یو مهم سیاسي پیغام لري. که څه هم دا مستقیم رسمیت نه دی، خو دا یو نیمه ‌رسمي تعامل بللای شو، چې په تدریجي توګه د رسمیت‌ پېژندنې تمایل ته اشاره کوي. د رسمیت‌پېژندنې مسله نړیوال مشروعیت ته زمینه مساعدوي، او د امارت لپاره د بندیزونو او سیاسي انزوا پای ته رسېدو زمینه برابروي. په سیمه‌ییزه کچه، دا اقدام د "de facto" تعامل د دوام لامل کېږي، چې په نرم قوت (Soft Recognition) مشهور دی.

د ټولیز امنیت د تړون سازمان (CSTO) چې روسیه، قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ارمنستان او بلاروس غړیتوب لري، امنیتي تړاوونه د غړو هېوادونو ترمنځ همغږي کوي. د ولسمشر جباروف له قوله، "دوامداره څارنه" پدې معنا ده چې افغانستان یو داسې امنیتي فکتور دی، چې بې‌پروا پرېښودل یې ممکن د منځنۍ اسیا د ثبات لپاره خطر پېښ کړي. دا څارنه ممکن درې ابعاد ولري:

سیاسي: د اسلامي امارت د سیاستونو تحلیل.استخباراتي: د ممکنو ترهګرو ډلو د فعالیتونو ارزونه.پوځي: د سرحدي شخړو یا نفوذ مخنیوی.پدې معنا، چې د سازمان غړي هېوادونه د امارت د حکومت د ماهیت، ثبات، او د هغوی د "غیر دولتي وسله‌والو ډلو" سره د اړیکو ارزونه کوي، څو د خپلو سرحدونو لپاره خطرونه کم کړي.

C5+1 چې د منځنۍ اسیا پنځه هېوادونه (قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان) او چین یا امریکا پکې شامل دي، د عمل‌محور سیاست پر بنسټ له اسلامي امارت سره اړیکه غواړي. دا هېوادونه:

د رسمي تعامل پر ځای، له اسلامي امارت سره د اقتصادي همکاریو او سرحدي همغږۍ تمرکز کوي.دوی غواړي چې افغانستان د ترانزیتي دهلیز په توګه وکاروي، نه د بحران سرچینه.چین، په ځانګړې توګه، د "یو کمربند – یوه لار" ستراتیژۍ له لارې د افغانستان ثبات غواړي، خو له رسمي اعترافه ځان ساتي.دا ښيي چې د پراګماتیزم سیاست غالب دی، نه ارزشي اصول. یعني، که اسلامي امارت د ثبات تضمین ورکړي، دا هېوادونه به ورسره تعامل ته دوام ورکړي.

افغانستان دا مهال د "ثبات – انزوا – تعامل" ترمنځ ولاړ دی. له یوې خوا نسبي امنیت، له بلې خوا نړیوال سیاسي انزوا، او له دریمې خوا د سیمه‌ییزو هېوادونو اقتصادي تعامل، د یو متناقض وضعیت نمایندګي کوي. د اسلامي امارت د بهرني سیاست بریا به تر ډېره د داخلي شفافیت، ټول‌شموله حکومت، د ښځو حقونو، او ترهګرو ډلو سره د اړیکو پرېکون پورې اړه ولري. د حالاتو دوامداره څارنه ښيي چې لا هم شکونه شته.

لیبرالیزم د نړیوالو اړیکو په تیورۍ کې یو بنسټیز لید لري چې پر همکارۍ، قانون، او متقابل وابستګۍ (Interdependence) تمرکز کوي. د لیبرالیزم له نظره:

د قرغیزستان له خوا د همکارۍ غږ او د افغانستان څارنه، د دولتونو ترمنځ د تفاهم او همکارۍ غوښتنه ښيي.د C5+ تعاملات د اقتصادي وابستګۍ له لارې د سولې د تامین هڅه ده.د نړیوالو سازمانونو لکه (CSTO) رول د لیبرالیزم لپاره مهم دی، ځکه دا سازمان د دولتونو ترمنځ د همغږۍ او د شخړو د مخنیوي وسیله ګرځي.که افغانستان د نړیوالو اصولو (د بشري حقونو، سیاسي مشارکت، او ښځو تعلیم) ته ژمن نه شي، نو د لیبرال تیوري له مخې به د رسمیت‌پېژندنې چانسونه راکم شي.د قرغیزستان له خوا د افغانستان څارنه، د سیمه‌ییزو امنیتي اندېښنو استازیتوب کوي، نه یواځې د نظارت، بلکې د تعامل پیل هم ښيي. اسلامي امارت که څه هم له رسمي مشروعیت بې‌برخې دی، خو سیمه‌ییز هیوادونه یې په تدریجي ډول د "عمل‌محور" تعامل لور ته راکاږي. د لیبرالیزم له مخې، د سیمه‌ییزې همکارۍ پراخوالی کولای شي د ثبات فضا رامنځته کړي، خو دا یوازې هغه مهال عملي کېږي، چې افغانستان د نړیوالو ارزښتونو احترام ته چمتو شي.

ماخذونه

1.      Tolonews, (2025-06-20). Kyrgyz President: Continuous monitoring of Afghanistan is essential for regional security. https://tolonews.com/pa/afghanistan-194727 

2.      Joseph Nye (2004). Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History 

3.      Robert Keohane & Lisa Martin (1995). The Promise of Institutionalist Theory – International Security, Vol. 20, No. 1

4.      John Baylis, Patricia Owens, Steve Smith (2017). The Globalization of World Politics – Oxford University Press 7: Liberalism

5.      Barnett Rubin (2002). The Fragmentation of Afghanistan – Yale University Press

6.      Alexander Cooley (2012). Great Games, Local Rules: The New Great Power Contest in Central Asia – Oxford University Press

7.      Thomas Barfield (2010). Afghanistan: A Cultural and Political History – Princeton University Press

د ایران او اسرائیل جګړه؛ رضا پهلوي او د نړیوالو اړیکو نوې معادله

Jun 18 2025, 01:08 am Apr 21 2026, 07:49 pm

عمران اختر

د ایران پخواني ولیعهد رضا پهلوي له بي بي سي سره په وروستۍ مرکه کې د اسلامي جمهوریت د کمزورتیا، د "سیاسي انډول د بدلون" او "د رژیم د پای ته رسېدو فرصت" ته اشاره وکړه، چې دا څرګندونې نه یوازې د ایران د اوسني بحران یوه سیاسي نښه ده، بلکې دا د ایران او اسرائیل ترمنځ روانې شخړې، د نړیوالو قدرتونو رول، او د نړیوال نظم د تحول سره ژور تړاو لري.

ایران او اسرائیل له کلونو راهیسې د سیمه‌يیزو او ستراتیژیکو رقابتونو ښکار دي. د ایران له‌خوا د حزب‌الله، حماس، او نورو شیعه‌محوره ډلو ملاتړ د اسرائیلو لپاره سرخوږی ده، په داسې حال کې چې اسرائیل هڅه کوي د ایران اټومي پروګرام، د وسلو پراخېدو او سیمه‌يیز نفوذ مخه ونیسي. وروستي بریدونه، چې اسرائیل یې مسؤل بلل کېږي، د ایران په لوړپوړو پوځي مشرانو او نظامي تأسیساتو تمرکز کړی، چې په پایله کې یې د ایران د واک جوړښت لړزېدلی. همدا هغه فضا ده چې رضا پهلوي یې "یو بې‌ساری فرصت" بولي .

رضا پهلوي، د پخواني شاه زوی، له کلونو راهیسې د مدني نافرمانۍ، د تاوتریخوالي ضد انقلاب، او د سیکولر-ډیموکراتیک ایران ملاتړ کوي. نوموړی دا وضعیت د "د بدلون لپاره فرصت" بولي. د ده د خبرو له مخې، دا فرصت د رژیم د کمزوري کېدو له امله رامنځته شوی، په ځانګړې توګه له هغې وروسته چې لوړپوړي امنیتي او سیاسي چارواکي له منځه لاړل یا منزوي شول. رضا پهلوي دا وضعیت د خلکو په ګټه بولي، چې ښيي د هغه تمه دا ده چې یو پراخ مدني غورځنګ د رژیم پر ضد پیل شي .

که څه هم رضا پهلوي ظاهراً له غرب سره رسمي سیاسي اړیکې نه لري، خو د ده زیاتره څرګندونې، نړیوالو رسنیو ته لاسرسی، او د امریکایي سیاستوالو غیر رسمي ملاتړ ښيي چې هغه د غرب، په ځانګړې توګه امریکا، تر نظر لاندې بدیل اپوزیسیون دی. د امریکا د ملي امنیت مشر وینا ته په کتو، چې ایران یو "ستونزمن" رژیم ګڼي، دا احتمال شته چې امریکا د فشار له سیاسي او نظامي وسایلو سره سره د اپوزیسیون ملاتړ ته هم لاره هواره کړي.

اوسنی وضعیت د نړیوال نظم لپاره هم یو امتحان دی. له اوکراین، غزې، تایوان، تر یمن او ایران پورې، نړۍ د نوي قطبي‌کېدو په درشل کې ده. د امریکا او متحدینو له‌خوا د ډیموکراتیک ارزښتونو ملاتړ، او د چین-روسیې له‌خوا د "واکمنۍ د بدیل نظم" هڅه، دا ښيي چې ایران هم د دې پراخې سیالۍ لوبغاړي دي. که رژیم کمزوری شي یا سقوط وکړي، دا به په سیمه‌يیز نظم ژور اغېز ولري.

ریالیزم تیوري له مخې، دولتونه تل د بقا لپاره کار کوي. کله چې دا بقا له ګواښ سره مخ شي (لکه د اسرائیلو بریدونه، داخلې نارضایتي، او د رهبري ضعف)، نو هغه دولت یا رژیم ضعیف ګڼل کېږي. رضا پهلوي وایي چې اوس د رژیم د سقوط فرصت رامنځته شوی، دا پخپله د قدرت د ناکامۍ نښه ده، ځکه د ریالیزم له مخې، یوه واکمنه اداره باید خپل داخلي نظم او بهرنی اعتبار وساتي.

رضا پهلوي د یوه پخواني واکمن زوی په توګه، هڅه کوي چې له دغه "قدرتي خلا" ګټه واخلي او ځان د بدیل ځواک په توګه مطرح کړي. د ریالیزم له نظره، دا ډول کړنې طبیعي دي، ځکه چې قدرت یو محدوده سرچینه ده، او کله چې یو اړخ کمزوری شي، بل اړخ یې نیولو ته هڅه کوي. رضا پهلوي د "مدني بغاوت" او "سیاسي خلا" خبرې کوي، چې دا د قدرت د بیا وېش هڅې دي.

اسرائیل د ایران اټومي او سیمه‌يیز ځواک ته د امنیتي خطر په سترګه ګوري. نو ځکه، د ریالیزم له مخې، اسرائیل نه د اخلاقو پر بنسټ، بلکې د خپل بقا لپاره پر ایران بریدونه کوي. دا پالیسي د "preemptive strike" یا مخکې له مخکې دفاعي برید نومېږي، چې د ریالیزم له مخې مشروع عمل دی.

امریکا هڅه کوي چې د ایران رژیم کمزوری کړي یا بدل کړي. دا سیاست د "Power Balance" له اصولو سره برابر دی. ریالیزم وايي، که یو سیمه‌يیز قدرت (ایران) د نورو ګټو ته خطر پېښ کړي، نو نړیوال قدرتونه هڅه کوي چې هغه قدرت تضعیف کړي یا ځای پر ځای کړي. رضا پهلوي ممکن د امریکا لپاره د توازن ساتلو وسیله وي.

د رضا پهلوي وروستۍ څرګندونې یوازې د یوه تبعېد شوي شاهي زوی غږ نه دي، بلکې د ستراتیژیکو بدلونونو، سیمه‌يیزو شخړو، او نړیوالو رقابتونو له زاویې باید وڅېړل شي. د ایران کمزوري کېدونکی رژیم، د اپوزیسیون هڅې، د امریکا غیر مستقیم ملاتړ، او د نړیوال نظم تحول، دا ټول داسې نښې دي چې ښيي ایران د یوې ستر داخلي او نړیوال بدلون پر درشل ولاړ وي.

ماخذونه:

1. BBC One Interview with Reza Pahlavi, 16 June 2025.
2. Nasr, Vali. (2021). The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future. W.W. Norton & Company.
3. Acharya, Amitav. (2018). The End of American World Order. Polity Press.
4. Waltz, Kenneth. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.
5. Wendt, Alexander. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.
6. Nye, Joseph. (2011). The Future of Power. Public Affairs.

د رحمان بابا د یو شعر تصوفي معنا!

Jun 10 2025, 02:33 am Apr 22 2026, 09:18 pm

ما راجمه کړل د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته جانان ټول

سلامونه درنو دوستانو!

یو ځل بیا درته زه سیدادریس سادات د رحمان بابا د خپرونو په لړۍ کې هرکلی وایم.

نن مې درته د رحمان بابا یو بل شعر راوړی دی، دغه شعر هم لکه د نورو شعرونو په څېر ظاهرا د عشقي دردونو، فراق او هجرت کیسه کوي.

مګر د تصوف له اړخه د رحمان بابا د ټول شعري سبک په شان دا شعر هم ژورې تصوفي او عرفاني معناوې لري.

که ویډیو یې وګورئ نو ښه به پرې پوه شئ، د ویډیو لیدلو لپاره یې په لاندې لینک کلیک وکړئ او ویډیو وګورئ.

https://youtu.be/A8fNGOCkjPU?si=kgJKQiJqqymsXXrA 

راځئ د بیت تصوفي معنا ته راځو:

ما راجمع کړل د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته د جانان ټول 

ظاهري معنا:

د دې شعر په ظاهري معنا کې شاعر ویلي دي:

ما د کلي ټول واړه ماشومان راټول کړل او بیا مې هغوی ټولل د جانان کوڅې ته بوتلل.

دا یو عاشقانه چل ول او فریب ښکاري چې هدف د جانان د لیدو پلمه پیدا کوي او خپل هجران په وصال بدلوي.

دلته شاعر واړه واړه ماشومان راټول کړي دي او د خپلې محبوبې د کوڅې پر لور یې روان کړي دي.

د دې شعر تصوفي معنا:

پدې شعر کې ماشوم د نفس پر ځای راغلی دی او نفس ته یې د ماشوم تشبیه ورکړې ده.

او دا ځکه چې نفس پخپلو ښو او بدو نه پوهیږي او ماشوم هم تر ډیره حده پخپلو ښو او بدو نه پوهیږي.

دلته سالک د خپل کلي ټول هغه اشخاص راغونډ کړي دي چې په غلطو لارو د نفس په غوښتنه روان دي او د هېچا هم نه مني مګر رحمان بابا د خپل اعلا شعر په جادویې الفاظو سره په هر دور کې دغه خلک له غلطو لارو راګرځولي دي.

او د حق پر لور یې روان کړي دي.

لکه څنګه چې یې پدې بیت کې ویلي دي، ما راجمه کړه د کلي ماشومان ټول 

بیا مې بوتلل وکوڅې ته د جانان ټول.

دلته د جانان له کوڅې څخه مطلب د حق تعالی دروازه ده او سالک دلته وایې چې ما هغه نفسونه راغونډ کړل چې په غلطه لاره روان وو او دوی ټول مې د حق پر لور روان کړل.

دلته د جانان نسبت د بادشاهانو بادشاه الله (ج) ته شوی دی، په بل بیت کې بیا داسې وایې:

د جرګې خبره یار قبوله نکړه 

په ژړا مې ورته څېرې کړ ګریوان ټول

د دې بیت ظاهري معنا:

یار د منځګړیتوب یا پخلا کېدو جرګه ونه منله، د مجنون وارث عاشق پدې سره په ویر او واولا شروع وکړه او خپل ګریوان یې وشکاوه.

تصوفي معنا:

دلته رحمان بابا له خپل یار یعنې الله ج څخه غوښتي دي، تر څو لده سره ملاقات وکړي مګر الله تعالی یې غوښتنه نده منلې او ده هم لکه د لیونیو عاشقانو په څېر په ژړا خپل ګریوان شکولی دی.

دا چې په تصوف کې انګلیسي، عربي او فارسي لغتونه خپلې معناوې لري نو دلته رحمان بابا خپل پښتو هم له چا څخه کمه راوستې نده او جرګه یې په تصوف کې لیده کاته بللي دي.

چې دا د رحمان بابا د پښتو سره د مینې یوه غوره نمونه ده او پښتو ته د خدمت یو ستر مثال یې هم راتللای شي.

په بل بیت کې بیا وایې:

بې نوا چې یې له دره را رخصت کړم 

په خندا مې شول د کلي رقیبان ټول 

ظاهري معنا:

هر کله چې په زړه زخمي عاشق د خپل معشوق له دره نا امیده رارخصت شو، نو د کلي ټولو رقیبانو یې ورپورې وخندل او دی ځانته ډیر زیات خجالته شو.

تصوفي معنا:

له بې نوا څخه پدې شعر کې مطلب د الله ج له درباره ظاهري نا امیدي ده او پدې شعر کې سالک د الله تعالی له درباره پدې ناهیلی شوی دی، چې الله تعالی ورسره ملاقات ونکړ.

نو ځکه عبدالرحمن بابا نا امېده د الله تعالی له درباره راروان شو.

او په دوهمه مصره کې وایې چې په خندا مې شول د کلي رقیبان ټول

دلته له رقیبانو څخه مقصد د دنیا د لذتونو پیروان دي، چې د دنیا په خوندونو کې ډوب دي.

دوی چې هر کله رحمان بابا ولید چې امید یې پوره نشو نو ورپورې یې وخندل، دا کټ مټ همداسې ده لکه نن سبا چې صوفي ‌ږیره پریږدي او یا هم یو بل داسې ښه کار وکړي نو د لانجې پر وخت ورته تر ټولو مخکې زموږ افغانان ږیره یادوي.

او ږیرې ته یې ښکنځل کوي همداسې ځینې خلک په مولویانو او شیخانو پسې خبرې کوي.

او بازې خو چې د صوفیانو د کراماتو کیسې واوري نو په فیسبوک کې یې غوغا جوړه کړې وي او په هغه ورځ دا موضوع د فیسبوک یو مهم بحث ګرځیدلی وي.

دا کړنې په جمهوریت کې ډیرې زیاتې وې خو اوس شکر یو څه حل شوي دي.

په جمهوریت کې زموږ ننګرهار کې به چې یو دیني او روحاني شخص پیدا شو نو د ټولې ټولنې ښکار به وګرځېد.

او ټولو به دومره د شیخ، بچه باز او احمق په نوم دومره ونازاوه چې اخر به یې به یې ږیره کله کړه او د دغه ثواب څخه به محروم شو.

په هر بیت د رحمان بابا ډیرې خبرې کیږي خو فکر کووم د دې بیت معنا به همدومره کافي وي او انشاالله تاسې  به یې په تصوفي معنا ښه پوهیدلي یاست.

په بل بیت کې بیا وایې چې:

شوم بې دمه دم په ما کې پاتې نشو

اندامونه رانه ونیول خفګان ټول

ظاهري معنا خو ښکاره ده سیده یې تصوفي معنا ته ځؤ.

په تصوف کې دا د فنا فې الله حالت دی، چې وجود او هستي د معشوق په مینه او محبت کې خاورې شي او د انسان هستي په نیستۍ کې بدله شي.

رحمان بابا هم دلته وایې چې شوم بې دمه دم په ما کې پاتې نشو

مطلب زه د الله تعالی په عشق کې دومره غرق شوم، چې نور راکې دم ندی پاتې!

اندامونه رانه ونیول خفګان ټول

پدې مصرې کې اندامونه خفګان نیول پدې معنا راغلی دی چې صوفي ته الله تعالی خپل دیدن ندی ورکړی، نو صوفي خفه دی او وایې چې د ډیرو غوښتنو د لاسه نور دم ندی راپاتې او ثبوت یې زما د وجود دننه پټ عذاب دی چې هره ورځ یې  ګورم.

تر دې وروسته بیا وایې :

په غزل مې ګوتې پورې کړې له غمه

په شعرونو کې  مې ولیکه بیان ټول

دلته هم صوفي شاعر وایې چې د یار یعنې الله ج د دیدن په غم کې مې د غزل نړی ته راودانګل تر څو پدې غزلونو کې خپل درد بیان کړم.

تر دې وروسته په اخري بیت کې بیا شاعر لیکلي دي :

زه رحمان به یم ژوندی او یا به مړ یم

دا دیوان به زما ګوري عاشقان ټول

د دې بیت تصوفي معنا داسې ده چې 

رحمان بابا وایم، زه که مړ یم یا ژوندی یم.

زما اشعار بیتونه او دیوان به ټول عاشقان صوفیان او عالمان اوري او دیوان به مې ګوري.

پدې بیتونو کې د ځینو تصوفي کلماتو معناوې داسې راغلي دي:

ماشومان: نفسونه

کوڅه د جانان: د الله تعالی درګاه

ژړا: د روح فریاد 

رقیبان: دنیا پرستان 

خفګان: د الله تعالی په فراق کې خفګان 

شعرونه: د روحاني حقایقو ژبه 

رحمان بابا د مغلي بادشاه شاه جهان خان تر وخته پورې ژوندی وو.

او په کال ۱۱۲۸ کې یې خپل سپیڅلی روح د حق پر لور والوت او پخپلې لیونۍ مینه کې کامیاب شو.

روح یا ښاد یاد یې تل پاتې...!

د افغانستان د اسعارو تحول

May 27 2025, 09:18 pm Apr 22 2026, 08:41 pm

د افغاني روپۍ تاریخچه: له پيله تر اوسهد افغانستان د ملي اسعارو، یعنې افغاني، تاریخ ډېر اوږد او له بدلونونو ډک دی. د دې اسعارو بنیاد د شلمې پېړۍ په لومړیو کلونو کې ایښودل شوی دی. مخکې له دې چې افغاني رسمي روپۍ شي، خلکو به د نورو هېوادونو سکې، لکه هندي روپۍ، ایرانی تومان، یا د سرو زرو او سپینو زرو ټوټې د راکړې ورکړې لپاره کارولې. همداراز، د امیر عبدالرحمن خان (۱۸۸۰-۱۹۰۱) په وخت کې هم د فلزي سکو کارول معمول وو، خو هغه مهال منظم ملي اسعار نه وو.

په ۱۹۲۵ کال کې، د امیر امانالله خان د واکمنۍ پر مهال، د افغانستان د ملي روپۍ اساس کېښودل شو. هغه وخت دولت پریکړه وکړه چې خپل ملي اسعار جوړ کړي او د "افغاني" په نوم یې نوې پیسې بازار ته راوویستې. د افغانی ارزښت د سرو زرو له ارزښت سره وتړل شو، یعنې یو افغانی دومره ارزښت درلود لکه څومره چې د سرو زرو یو مشخص وزن وي. دا کار د دې لپاره وشو، څو خلکو په دې نوې پیسه باور وکړي.

د افغاني پيلې روپۍ فلزي وې، وروسته کاغذي افغانی هم چاپ شو. د افغانستان بانک، چې په ۱۹۳۹ کال کې تاسیس شو، د افغانی د چاپ او تنظیم مسوول شو. دغه بانک د دولت له لوري د اسعارو د سیاست کنټرول کولو لپاره جوړ شو. له هغه وخت راهیسې افغاني د افغانستان رسمي او ملي اسعار وګرځېدل.

د افغاني ارزښت په اوږدو کلونو کې بدل شوی دی. د شاهي نظام، د داوود خان جمهوریت، د کمونستي رژیم، مجاهدینو او وروسته د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال، د افغاني ارزښت ډېر توپیرونه راغلل. تر ټولو زیات بېثباتي هغه وخت راغله کله چې د کورنۍ جګړې پر مهال یو هېواد – دوه ډوله افغاني وې. یوه افغاني د مجاهدینو له خوا چاپېدله او بله د طالبانو له خوا، او دواړه یو بل نه منلې.

په ۲۰۰۲ کال کې، د نوې ادارې له جوړېدو وروسته، د افغاني واحد نوی شو. پخوانۍ افغانی له بازاره وویستل شوه او نوي اسعار چاپ شول. دا کار د دې لپاره وشو چې د اسعارو ارزښت بیرته ثبات ومومي او یو واحد افغانی بازار ته وړاندې شي.

نن ورځ افغانی د افغانستان د ټولو رسمي معاملو لپاره کارېږي، که څه هم لا هم په ځینو سیمو کې خلک د ډالرو یا کلدارو کارولو ته ترجیح ورکوي. خو افغانی اوس هم د هیواد د اقتصادي هویت یوه مهمه برخه ده، چې د هر افغان په ورځني ژوند کې ځای لري.

۲ .د اسعارو ارزښت او د سیاسي نظامونو بدلوند یوه هېواد د اسعارو ارزښت ډېره زیاته اړیکه له سیاسي ثبات او د حکومتونو له پیاوړتیا سره لري. افغانستان هم د همدې اصل له مخې د خپلو پیسو ارزښت په تېرو څو لسیزو کې له لوړو ژورو سره مخ کړی دی. کله چې په

هېواد کې سیاسي نظام پیاوړی او باثباته وي، نو خلک په ملي اسعارو باور کوي، سوداګري ښه روانه وي، او د اسعارو ارزښت هم ثابت پاتې کېږي. خو کله چې کودتا، انقلاب، یا د حکومتونو سقوط راشي، نو د اسعارو ارزښت ژر راټیټېږي.

مثلاً، کله چې د شاهي نظام پرځای د محمد داوود خان جمهوریت راغی، د افغانی ارزښت لږ اغېزمن شو. خلکو ته دا نوې سیاسي فضا ناپېژندل شوې وه، او دا نااعتمادي د اسعارو بازار هم خراب کړ. وروسته بیا، کله چې کمونیستي رژیم واک ته ورسېد، د جګړو او ناسم مدیریت له امله افغاني ارزښت له سختو ستونزو سره مخ شو. د خلق او پرچم ګوندونو ترمنځ اختلافاتو او بهرنیو لاسوهنو هم د اقتصادي بېثباتۍ زمینه برابره کړه.

تر ټولو سخت وخت د مجاهدینو له بریا وروسته راغی. د دولت مرکزي اداره ضعیفه شوه، هر قومندان خپله افغانی چاپوله، او هره سیمه خپل اسعار لرل. دا حالت د دې سبب شو چې د افغانی ارزښت یو ډول "بازاري" حالت غوره کړي، یعنې هر څوک به د افغانی قیمت د خپلو ګټو او علاقو له مخې ټاکه. د طالبانو د لومړۍ دورې پرمهال هم همداسې حالت وو. له یوې خوا د نړیوالو بندیزونو له امله هېواد ته ډالر نه راتلل، او له بلې خوا د کورني تولید نشتوالی د افغانی ارزښت کمولو ته زمینه برابره کړه.

کله چې په ۲۰۰۱ کال کې نوی حکومت جوړ شو، د افغانی لپاره یو نوی دور پیل شو. نړیوالو مرستو، د مرکزي بانک بیا فعالېدو، او د نړیوالو ادارو نظارت سره د افغانی ارزښت یو څه ثبات وموند. خو سره له دې، هر ځل چې په حکومت کې ناورین، فساد، یا د مشرتابه بدلون راغلی، افغانی بیا له خطر سره مخ شوې ده.

د سیاسي نظامونو بدلون یوازې د اسعارو له ارزښت سره مالي اړیکه نه لري، بلکې د خلکو رواني حالت هم اغېزمنوي. کله چې خلک د راتلونکې په اړه ډاډه نه وي، نو هڅه کوي خپل شتمنۍ په ډالرو، کلدارو یا نورو اسعارو واړوي، او دا کار د افغانی ارزښت لا ټیټوي.

د دې لپاره چې افغانی باثباته پاتې شي، سیاسي ثبات، د حکومت قانونمند اداره، شفاف اقتصاد، او د خلکو باور ډېر اړین دي. ځکه چې د اسعارو ارزښت یوازې د بانک د پالیسیو له لارې نه ساتل کېږي، بلکې د خلکو باور، سیاسي آرامتیا، او اقتصادي تولید هم ډېر مهم رول لري.

۳ .د بهرنیو اسعارو اغېز پر افغانیپه افغانستان کې د افغانی تر څنګ ډېر خلک بهرني اسعار لکه ډالر، پاکستانۍ کلدارې او ایرانی تومان هم کاروي. دا بهرني اسعار اکثره له سوداګرۍ، قاچاق، یا له مهاجرتونو سره راځي. کله چې د یو هېواد بازار کې د نورو اسعارو کارول زیات شي، نو د خپل ملي اسعارو ارزښت ته زیان رسېږي.

په سرحدي سیمو کې لکه ننګرهار، کنړ، خوست، نیمروز او هرات کې خلک د پاکستانۍ کلدارې او ایرانی تومان څخه ډېر کار اخلي. په کابل او نورو لویو ښارونو کې بیا ډالر د سوداګرو ترمنځ ډېر عام شوي. دا کار ځکه کېږي چې خلک فکر کوي بهرني اسعار ثبات لري او د وخت په تېرېدو ارزښت نه بایلي. له همدې امله، خلک هڅه کوي خپل شتمنۍ په ډالرو یا کلدارو واړوي.

کله چې د بازار ډېر راکړه ورکړه په نورو اسعارو وشي، نو افغاني کم کارېږي. دا حالت افغاني ته دوې ستونزې پیدا کوي: اول دا چې خلک یې نه غواړي واخلي، او دوهم دا چې غوښتنه یې راکمېږي. کله چې غوښتنه کمه شي، نو ارزښت هم راټیټېږي. دا هغه اصل دی چې د اقتصاد پوهان ورته "عرضه او تقاضا" وايي.

سربېره پر دې، ځینې شرکتونه، موسسات او حتی ځینې دولتي قراردادونه هم په ډالرو کېږي. دا کار د افغانی ارزښت ته مستقیم زیان رسوي، ځکه چې افغانی له بازار نه ورو ورو وځي. که دولت غواړي چې افغاني باثباته کړي، باید بهرني اسعار له بازار نه کم کړي، او خلک وهڅوي چې یوازې افغاني وکاروي.

۴ .د بانک د نقشې تحول: له شاهي بانک نه تر اوسني مرکزي بانکد افغانستان د بانکدارۍ سیستم اوږده سابقه لري. د شاهي دورې پر مهال، یو محدود مالي سیستم موجود و، چې له شخصي بانکونو او تجارتي بنسټونو څخه جوړ شوی و. خو د افغانی اداره دومره قوي نه وه. په ۱۹۳۹ کال کې د افغانستان بانک جوړ شو، چې دا لومړی رسمي مرکزي بانک و، او وظیفه یې دا وه چې افغاني کنټرول، چاپ او د اسعارو سیاست پر مخ یوسي.

د افغانستان بانک له پیله تر اوسه ډېر بدلونونه لیدلي. د شاهي نظام، کمونستي رژیم، مجاهدینو او طالبانو د دورو پر مهال دا بانک یا بند شوی، یا محدود شوی، یا یې فعالیتونه کمزوري شوي. خو بیا هم، دا یوازینی بنسټ دی چې د افغانی د ارزښت، چاپ، کنټرول، او د اسعارو بازار څارنه کوي.

د افغانستان بانک نه یوازې افغاني چاپوي، بلکې د اسعارو ذخیره هم اداره کوي. دا بانک هڅه کوي چې د ډالرو او نورو اسعارو په تبادله کې بازار کنټرول کړي. کله چې افغاني ارزښت ټیټېږي، بانک ډالر بازار ته وړاندې کوي، او کله چې زیاتېږي، نو ډالر بېرته راټولوي. دا طریقه د اسعارو د ثبات لپاره مهمه ده.

په اوسني وخت کې هم د افغانستان بانک هڅه کوي چې افغاني باثباته وساتي، خو له نړیوالو بندیزونو، د پیسو نشتوالي او سیاسي فشارونو سره دا کار ورته ډېر سخت شوی دی. که دولت غواړي افغاني پیاوړې کړي، نو د بانک رول باید نور هم قوي شي.

۵ .د اسعارو د کنټرول لپاره د دولت پالیسۍ

دولتونه د خپلو اسعارو د ارزښت ساتلو لپاره مختلف سیاستونه لري. افغانستان هم د افغانی د ثبات لپاره ځینې اقدامات کړي دي، خو دا اقدامات همیشه مؤثر نه دي پاتې شوي. د اسعارو د کنټرول لپاره تر ټولو مهم کار دا دی چې دولت یو واضح مالي او اقتصادي سیاست ولري.

افغان دولت وخت ناوخت د افغانستان بانک له لارې بازار ته ډالر واردوي. دا کار د دې لپاره کېږي چې کله افغاني ارزښت ټیټېږي، بازار ته ډالر ورکړل شي، تر څو تقاضا متوازنه شي. بل اقدام دا دی چې دولت هڅه کوي د وارداتو او صادراتو ترمنځ تعادل وساتي، ځکه چې زیات واردات د ډالرو تقاضا زیاتوي، او دا د افغانی ارزښت ته ضرر رسوي.

دولت باید د مالیاتي پالیسیو له لارې هم کار وکړي، یعنې داسې مالیات او تشویقي میتودونه رامنځته کړي، چې خلک افغاني وکاروي، نه بهرني اسعار. همداراز، په قراردادي نظام کې باید یوازې افغاني ومنل شي، ترڅو د افغانی باور لوړ شي.

په ځینو وختونو کې دولت د اسعارو تبادله محدوده کړې، یعنې خلک نه شي کولی له یو مشخص حده زیات ډالر واخلي یا انتقال کړي. که څه هم دا کار د افغانی د ارزښت د دفاع لپاره کېږي، خو کله ناکله منفي اغېزې هم لري، ځکه چې خلک فکر کوي دولت کمزوری شوی.

که دولت غواړي دا سیاستونه ګټور شي، نو باید پر هممهاله تولید، صادراتو، شفافو ادارو او د خلکو باور هم تمرکز

وکړي.

 ۶ .د افغانی پر وړاندې د تور بازار خطر 

تور بازار، یا غیر رسمي بازار، هغه ځای دی چېرته چې اسعار د دولت له کنټروله بهر تبادله کېږي. په افغانستان کې دا ډول بازارونه، لکه سرای شهزاده )کابل(، د افغانی ارزښت ته لوی خطر بلل کېږي. دلته اسعار نه د رسمي نرخ له مخې تبادله کېږي، نه یې دولت څارنه کوي.

په دې بازارونو کې خلک د اړتیا پر اساس اسعار اخلي او پلوري، خو قیمتونه ډېر وخت د هوساینې او ثبات پر ځای، د وېرې او فرصت پر بنسټ ټاکل کېږي. مثلًا، که د هېواد وضعیت خراب شي، خلک ژر ډالر اخلي، او دا کار افغانی راټیټوي.

بله ستونزه دا ده چې دلته ډالر، کلدارې، تومان، او نور اسعار ډېر اسانه تبادله کېږي، او دا د افغانی له رسمي ځایه ویستل دي. دولت نه شي کولی دا تبادله کنټرول کړي، ځکه اکثر صرافان د قانون له ساحې بهر کار کوي.

تر ټولو بده خبره دا ده چې ځینې صرافان یا غټ کاروباریان د اسعارو نرخونه په خپله ټاکي، او عام خلک مجبور دي هماغه نرخ ومني. دا حالت د تور بازار قدرت زیاتوي، او افغانی لا کمزورې کېږي.

د حل لاره دا ده چې دولت باید غیر رسمي بازارونه قانوني کړي، شفافیت راولي، او د رسمي بانکونو او صرافیو ترمنځ متوازن سیاست غوره کړي.

۷ .د نړیوالو بندیزونو اقتصادي اغېزې پر افغانیکله چې پر یوه هېواد نړیوال بندیزونه ولګول شي، نو دغه هېواد ته د بهرني اسعارو، نړیوالو مرستو او پانګونو لاره بنده شي. افغانستان هم له ۲۰۲۱ کال وروسته له دې حالت سره مخ شو. نړیوالو ادارو د افغانستان شتمنۍ کنګل کړې، بانکي نظام یې کمزوری شو، او ډالر یا نور اسعار نه راتلل.

دا بندیزونه افغاني ته ډېر زیان ورسوي. اول خو دا چې خلک ډالر نه شي ترلاسه کولی، نو ارزښت یې پورته خېژي، او افغانی راټیټېږي. دوهم دا چې نړیوال بانکونه له افغان بانکونو سره تعامل نه کوي، نو نه واردات کېږي، نه صادرات، او نه هم پانګونه. دا د بازار تقاضا کموي، او افغانی نور هم بې ارزښته کېږي.

همداراز، نړیوالو بندیزونو له امله خلکو ته وېره پیدا شوه، او هر څوک هڅه کوي خپل پیسې په ډالر واړوي. دا رواني اغېزه هم د افغانی ارزښت ته تاوان رسوي. ډېری موسسات، شرکتونه او حتی خیریه بنسټونه، چې پخوا به یې افغاني کاروله، اوس د ډالرو له کمښت سره مخ دي.

که دا بندیزونه دوام ومومي، نو د افغانی ارزښت ثبات ډېر مشکل شي. یوازینۍ حل لاره دا ده چې افغانستان له نړیوالو سره تفاهم وکړي، شفاف مالي نظام رامنځته کړي، او د نړۍ باور بېرته وګټي

د پیسو چاپ او کنټرول

May 27 2025, 09:17 pm Apr 22 2026, 08:18 pm

۱. د پیسو چاپ څه ته وايي؟

د پیسو چاپ هغه بهیر ته ویل کېږي چې یو هېواد له خپل مرکزي بانک څخه نوي پیسې جوړوي او بازار ته یې وړاندې کوي. دا پیسې کولای شي کاغذي وي، یا هم سکې (فلزي پیسې). د پیسو چاپ یواځې د حکومت له‌خوا ترسره کېږي، او دا کار باید ډېر دقت سره وشي، ځکه چې که بې‌کچې پیسې چاپ شي، نو د هېواد اقتصاد ته تاوان رسوي.

کله چې حکومت احساس کړي چې بازار کې پیسو ته اړتیا ده، یا خلک راکړه ورکړه نه شي کولی، نو د پیسو چاپ ته مخه کوي. خو چاپول یوازې ستونزه نه حلوي. که دا پیسې د هیواد اقتصادي توان سره برابر نه وي، نو نرخونه لوړېږي، د توکو بیې زیاتېږي، او خلک له ستونزو سره مخ کېږي. دا حالت ته اقتصادپوهان "افراط زر" وايي.

مثلاً که یوه ورځ دولت بې له حسابه پیسې چاپ کړي، خلک به ډېرې پیسې ولري، خو دا پیسې به ارزښت ونه لري. ځکه چې د توکو مقدار پاته دی، خو د پیسو مقدار زیات شوی دی. نو هر څوک به غواړي څه واخلي، خو مالونه نه وي، او بیې به خېژي.

له دې امله، د پیسو چاپ یواځې یو تخنیکي کار نه دی، بلکې یو حساس اقتصادي تصمیم هم دی. حکومتونه باید د پیسو چاپ له لارې د خلکو اړتیاوې پوره کړي، نه دا چې بازار ګډوډ کړي. د پیسو چاپ تر ټولو مهم اصل دا دی چې باید د هېواد اقتصادي ظرفیت، تولید، صادرات، او مالي سیاست سره برابر وي.

۲. د پیسو چاپ قانوني واک له چا سره وي؟

د پیسو چاپ یو ډېر مهم او حساس کار دی. دا واک یواځې د دولت له خوا ورکړل شوی وي، او اکثر هیوادونو کې یواځې مرکزي بانک دا صلاحیت لري. په افغانستان کې دا کار یواځې د "افغانستان بانک" مسوولیت دی. هېڅ بل دولتي یا خصوصي ارګان دا اجازه نه لري چې پیسې چاپ کړي.

افغانستان بانک د افغانستان مرکزي مالي اداره ده، چې د پیسو چاپ، د اسعارو کنټرول، د افغانی ارزښت تنظیم او د مالیې له سیاستونو ملاتړ کوي. دا بانک قانوني واک لري چې نویو پیسو چاپ ته اجازه ورکړي، یا یې بند کړي، او یا هم زاړه نوې کړي.

دا واک ځکه مهم دی چې که هر څوک پیسې چاپ کولی، نو بازار به ګډوډ و، او پیسو به ارزښت نه درلود. ځکه نو دولتونه دا کار د قانون له مخې محدود کړی، او یواځې د یو واحد بنسټ له لوري ترسره کېږي.

د افغانستان بانک د پیسو چاپ لپاره د اقتصاد وضعیت، د بازار اړتیا، د وارداتو او صادراتو اندازه، او د اسعارو ذخیره ارزوي. که اړتیا وي، نو پیسې چاپوي، او که نه، نو د چاپ پروسه بندوي. دا کار باید له مالي او اقتصادي تګلارو سره برابر وي.

یوه بله مهمه خبره دا ده چې د پیسو چاپ نه یواځې داخلي، بلکې نړیوالې اغېزې هم لري. که یو هېواد د خپل اختیار نه غلطه استفاده وکړي، نو نړیوال بنسټونه لکه IMF یا World Bank پرې فشار راوړي. نو دا واک باید له قانون، عقلانیت، او اقتصادي مشورو سره مل وي.

۳. د پیسو چاپ او د افراطی پیسو خطر

که یو هېواد ډېرې پیسې چاپ کړي، پرته له دې چې اقتصاد یې پرمختګ کړی وي، نو دا پیسې به بې ارزښته شي. دې ته د اقتصاد پوهان "افراط زر" یا "تورم" وايي. افراط زر هغه حالت دی چې خلک ډېرې پیسې لري، خو د توکو بیې دومره خېژي، چې څوک نشي کولی څه واخلي.

د بېلګې په توګه، که یو کس یوه ورځ ۱۰۰۰ افغانۍ ولري، او وریجې په ۵۰ افغانیو واخلي، دا عادي بازار دی. خو که حکومت بې‌کچه پیسې چاپ کړي، بله ورځ هغه وریجې ۱۰۰ افغانۍ شي، او خلکو ته دېرش سلنه پیسې زیاتې ورکړل شي، نو دا پیسې به همدومره ارزښت ونه لري.

د افراط زر اصلي سبب دا دی چې بازار ته زیاتې پیسې راشي، خو د تولید یا خدمتونو اندازه هماغسې پاتې وي. یعنې تقاضا زیاته شي، خو عرضه نه وي. دا حالت بیې لوړوي، او خلک سخت متضرر کېږي. له دې امله، د پیسو چاپ باید محدود، سنجول شوی، او د اقتصادي ودې سره برابر وي.

د افراط زر یو بل خطر دا دی چې د خلکو باور له پیسو څخه کمېږي. خلک هڅه کوي چې شتمنۍ په ډالرو، طلا یا نورو باثباته توکو بدل کړي. دا کار بیا افغاني کمزورې کوي. همداراز، نړیوال سوداګر هم د بې‌باورۍ احساس کوي، او پانګونه نه کوي.

نو، که پیسې بې‌حساب چاپ شي، دا کار د هېواد اقتصاد ته تاوان رسوي، د خلکو قوتِ خرید کموي، د بې‌کارۍ کچه لوړوي، او د افغانی ارزښت راټیټوي. دولت باید دا خطر جدي ونیسي.

۴. د پیسو چاپ او د اقتصاد ترمنځ اړیکه

د پیسو چاپ کول باید د اقتصاد له حالت سره مستقیمه رابطه ولري. دا یعنې که اقتصاد قوي وي، تولیدات زیات وي، صادرات روان وي، او خلک کار ولري، نو پیسې هم چاپېدلای شي. خو که اقتصاد کمزوری وي، پیسې باید محدودې چاپ شي، ځکه چې نور به ارزښت ونه لري.

د پیسو چاپ د اقتصاد یوه وسیله ده، نه هدف. دا پیسې د اقتصادي راکړې ورکړې، پانګونې، معاشونو، او نورو چارو لپاره اړینې دي. خو که دا پیسې د تولید یا خدماتو سره متوازن نه وي، نو افراط زر منځ ته راځي، او خلک د خپلو پیسو په بدل کې څه نه شي اخیستی.

مثلاً، یو هېواد که لس میلیونه ډالر صادرات کوي، او د لسو میلیاردو افغانیو پیسې چاپوي، دا ښه توازن دی. خو که صادرات نه وي، او بیا هم زیاتې پیسې چاپ شي، نو بازار ګډوډېږي، او نرخونه لوړېږي. له همدې امله، پیسې باید د اقتصاد د ریښتینې اړتیا پر بنسټ چاپ شي.

د اقتصادي ودې له زیاتېدو سره، د خلکو تقاضا هم زیاتیږي، او دولت اړ کېږي چې زیاتې پیسې چاپ کړي. دا کار نورمال دی، خو یوازې تر هغه حده چې د بازار ظرفیت یې لري. که ظرفیت کم وي، او پیسې زیاتې وي، نو باور له‌منځه ځي.

په لنډو ټکو کې، د پیسو چاپ باید د اقتصاد په ستره هندسه کې ځای ولري، او حکومتونه باید له بی‌ځایه چاپولو ډډه وکړي. د اقتصاد، صادراتو، تولید، او اسعارو ذخیرې سره توازن لرل کلیدي دي.

۵. د پیسو د چاپ تخنیکي بهیر

پیسې چاپول یو ډېر تخنیکي او محرم بهیر دی. دا کار یوازې د ځانګړو ماشینونو، مسلکي کارکوونکو، او خوندي شرایطو لاندې ترسره کېږي. اکثر هیوادونه د پیسو د چاپ لپاره ځانګړي چاپخانې لري چې "دارالضرب" یا "پیسو چاپ مرکز" ورته وايي.

په افغانستان کې د پیسو چاپونه د هېواد نه بهر ترسره کېږي، خو پلان شته چې دا کار داخلي شي. پیسې د ځانګړي کاغذ نه چاپېږي، چې دا کاغذ ضد اوبه، ضد پارچه، او ضد جعلي‌کونې خاصیت لري. پر دې کاغذ خاص رنګونه، امنیتي نښانونه، او نندارتي نخښې لګول کېږي.

له دې سربېره، د پیسو په چاپ کې "واټرمارک"، "میکرو پرنټ"، "سری نمبر"، او "شیشه‌یي تار" کارېږي، ترڅو جعلي جوړونه سخته شي. دا نښې یوازې د اصلي پیسو پر مخ وي، او ماشینونه یې پېژني.

چاپ شوې پیسې له څو پړاونو تېرېږي، لکه ډیزاین، چاپ، کټ، شمېرنه، بسته‌بندي، ذخیره، او بالاخره انتقال. دا ټول مراحل د امنیتي څار لاندې وي، ځکه چې دا یو ملي شتمنۍ ده.

یوه مهمه خبره دا ده چې پیسې باید په داسې شکل چاپ شي چې د اوږدې مودې لپاره استعمالېدونکې وي. د دې لپاره کیفیت، رنګ، ضخامت، او امنیتي ځانګړتیاوې له مخکې ارزول کېږي. د جعلي پیسو مخنیوی، د خلکو باور، او د بازار ثبات د همدغو تخنیکي اقداماتو پورې تړلی وي.

۶. د اسعارو ذخیره او د پیسو چاپ ترمنځ رابطه

د پیسو چاپ او د اسعارو ذخیره ترمنځ یوه مهمه رابطه شته. اسعار یعنې هغه بهرنۍ پیسې چې یو هېواد یې په بانکونو یا خزانه کې زېرمې کړي وي، لکه ډالر، یورو، یا طلا. دا اسعار د هیواد اقتصادي باثباته‌والي نښه ګڼل کېږي، او که هېواد قوي اسعارو ذخیره ولري، کولی شي له اقتصادي فشارونو سره مقابله وکړي.

کله چې یو هېواد غواړي پیسې چاپ کړي، باید وګوري چې څومره بهرني اسعار لري، څومره صادرات لري، او څومره تولیدات لري. که اسعارو ذخیره کمه وي، او بیا هم زیاتې پیسې چاپ شي، دا کار د افغانی ارزښت کموي، ځکه چې پیسو شا ته قوي تضمین نه وي.

د اسعارو ذخیره د پیسو ارزښت تضمینوي. د بېلګې په توګه، که افغانستان بانک یو میلیارد ډالر لري، نو دا بانک کولی شي چې د افغانی ارزښت وساتي، ځکه چې هر وخت دا ډالر بازار ته عرضه کولای شي. خو که دا ذخیره کمه شي، نو خلک به پر افغانی بې‌باوره شي.

د اسعارو ذخیره همداراز د نړیوالو راکړو ورکړو لپاره مهمه ده. هېوادونه باید واردات په ډالرو یا نورو اسعارو وکړي، نو که دا ذخیره نه وي، دولت مجبوریږي چې د افغانی ارزښت راکم کړي. دا کار د پیسو چاپ سره مستقیمه رابطه لري: که ذخیره قوي وي، نو چاپ نورمال کېږي، او که نه وي، نو باید د چاپ پروسه وځنډول شي.

نو، د پیسو چاپ باید د اسعارو له ذخیره سره همغږي ولري، او دولت باید د پیسو چاپ ترمخه دا ذخیره ارزیابي کړي، تر څو بازار با ثبات پاتې شي.

۷. د پیسو کنټرول لپاره د بانک رول

مرکزي بانک، یا په افغانستان کې "افغانستان بانک"، د پیسو د کنټرول اصلي ارګان دی. دا بانک نه یوازې پیسې چاپوي، بلکې د بازار پیسو مقدار تنظیموي، د اسعارو پر نرخ نظارت کوي، او د افغانی ارزښت ثابت ساتلو لپاره کار کوي.

د پیسو کنټرول یعنې دا چې بانک وګوري بازار کې څومره پیسې روانې دي، څومره اړتیا شته، او څومره باید زیاتې یا کمې شي. که بازار کې پیسې زیاتې شي، او بانک یې کنټرول نه کړي، نو تورم منځ ته راځي. که پیسې کمې وي، راکړې ورکړې سستې کېږي، بازار ودرېږي.

د بانک یو مهم ابزار د "بازار مداخلې" دي. دا یعنې که بازار کې ډالر کم شي او افغانی ارزښت له‌منځه ولاړ شي، نو بانک ډالر بازار ته وړاندې کوي. یا که خلک ډېر ډالر بازار ته راوړي او افغانی زیات شي، بانک افغانی بېرته له بازاره راټولوي.

د بانک بل رول دا دی چې د سود نرخونه تنظیموي، د صرافۍ شرکتونه تنظیموي، او له تجارتي بانکونو څخه د راپورونو پر اساس تصمیم نیسي. که اړتیا وي، بانک کولی شي پيسې له بازاره راوباسي یا بازار ته نوې پیسې وراضافه کړي.

نو د افغانستان بانک نه یوازې پیسې چاپوي، بلکې د اقتصاد نبض هم ساتي. د دې بانک فعاله پالیسۍ د افغانی ارزښت او د پیسو مقدار تنظیموي، او د خلکو اقتصادي باور پیاوړی کوي.

۸. د جعلي پیسو خطر او د کنټرول میتودونه

جعلي پیسې یو له هغو جدي خطرونو څخه دي چې اقتصاد ته ډېر زیان رسوي. جعلي پیسې هغه ناسمې، غیراصلي پیسې دي چې د دولت له اجازې پرته چاپ شوي وي. دا کار اکثراً مجرمان، قاچاقبران، یا داسې ډلې کوي چې غواړي له اقتصادي نظام سره لوبي وکړي.

جعلي پیسې د اصلي پیسو په شان ښکاري، خو ارزښت نه لري. که دا پیسې بازار ته راشي، خلک به دوکه شي، اصلي پیسې به له بازاره ووځي، او د افغانی پر وړاندې د خلکو باور کمېږي. همداراز، دا کار د تور بازار، قاچاق، او جرمونو سبب کېږي.

د جعلي پیسو د کنټرول لپاره بانکونه څو لارې کاروي. لومړی، د پیسو چاپ باید د خاصو امنیتي نښانو سره وي. دا نښانې لکه واټرمارک، مخفي رنګونه، میکرو لیکونه، شفاف تارونه، او ځانګړي نمبرونه دي چې جعلي کوونکي نشي کاپي کولی.

دوهم، دولت باید د پولیسو او استخباراتو له لارې جعلي پیسې پیدا، او مجرمان ونیسي. د بانکونو، صرافانو، او د پیسو د چلولو ادارو کارکوونکي باید روزنه ولري چې جعلي پیسې تشخیص کړي.

دریېم، عام خلک هم باید پوه کړل شي چې پیسې څنګه معاینه کړي. که دا پوهاوی زیات شي، جعلي پیسې به ډېر ژر وپیژندل شي او بازار ته به خطر نه وي.

نو، د جعلي پیسو د مخنیوي لپاره ګډ کار ته اړتیا ده: تخنیکي امنیت، قانوني تعقیب، او عام پوهاوی. یوازې دا درو لارو سره دولت کولای شي اقتصاد له دې خطره وژغوري.

۹. د نړېوالو مقرراتو سره د پیسو چاپ اصول

د پیسو چاپ یواځې داخلي موضوع نه ده؛ دا یوه نړیواله مالي مسأله ده. نړیوال بنسټونه لکه د پیسو نړیوال صندوق (IMF)، نړیوال بانک (World Bank)، او د نړیوال مالي نظام نور ارګانونه د پیسو چاپ لپاره ځانګړي اصول لري.

دا اصول وايي چې هېڅ هېواد باید دومره زیاتې پیسې چاپ نه کړي چې د نړیوالو اسعارو پر وړاندې یې ارزښت له‌منځه لاړ شي. ځکه دا کار یوازې د دغه هېواد لپاره نه، بلکې د ګاونډیانو، شریکانو، او نړیوالو بازارونو لپاره هم خطر لري.

د بېلګې په توګه، که یو هېواد بې‌کچه پیسې چاپ کړي او خپله پولي پالیسي ګډه وډه کړي، نو نور هېوادونه ورسره سوداګرۍ ته زړه نه ښه کوي. صادرات، واردات، پانګونې او مالي قراردادونه له خطر سره مخ کېږي.

همداراز، IMF پر هېوادونو نظارت کوي، او که څوک له اصولو سرغړونه وکړي، هغوی ته قرض نه ورکوي، مرستې بندوي، یا اقتصادي بندیزونه لګوي.

دا نړیوال اصول وايي چې پیسې باید د تولید سره برابر چاپ شي. د اسعارو ذخیره، ملي عاید، د بازار تقاضا، او صادرات باید له پیسو سره متوازن وي. که نه، تورم، د اسعارو سقوط، او اقتصادي بحران منځ ته راځي.

نو که یو هېواد غواړي نړیوال باور وساتي، باید د پیسو چاپ کې له نړیوالو اصولو، شفافو پالیسو، او مسوولانه پالیسي کار واخلي.

۱۰. د پیسو چاپ او د خلکو باور

د پیسو ارزښت یوازې له کاغذ، چاپ یا بانک نه جوړېږي؛ بلکې د خلکو له باور سره تړلی دی. که خلک باور ولري چې پیسې ارزښت لري، نو پیسې چلېږي. خو که باور له‌منځه لاړ شي، نو که هر څومره ښایسته پیسې چاپ شوې وي، ارزښت به ونه لري.

د بېلګې په توګه، که یو څوک پوه شي چې دولت بې‌کچه پیسې چاپ کړي، او دا پیسې له اقتصاد سره توازن نه لري، نو کوشش به وکړي چې پیسې په طلا، ډالر یا نورو شتمنیو بدل کړي. دا کار د افغانی ارزښت کموي، او بازار ته فشار راولي.

همداراز، که خلک پوه شي چې بانکونه، صرافۍ، یا دولت له قانون سره برابر کار کوي، او د پیسو چاپ منظم دی، نو باور به زیات شي. د دې باور له کبله خلک خپلې شتمنۍ په افغانی ساتي، راکړې ورکړې کوي، او اقتصاد وده مومي.

د خلکو باور زیاتولو لپاره دولت باید شفاف پالیسي ولري، خلکو ته معلومات ورکړي، د تور بازار مخه ونیسي، جعلي پیسې ختمې کړي، او د افغانی ارزښت ثابت وساتي.

تحلیل فقهی تربیتی ازدواج

Apr 02 2025, 09:08 pm Apr 21 2026, 11:30 pm

نشر شده در نشریه تخصصی منهاج فقه شماره اول - 1402 - مشهد

علی ظفر یوسفی

مقدمه

در گذشته و حال، یکی از دغدغه‌های مهم جوامع بشری این بوده که چگونه یک جامعه‌ی سالمی داشته باشند و یکی از آرزوهای دیرین بشر نیز داشتن یک اجتماعی بوده که مردم آن جامعه بتوانند کنـار هم زندگی کنند بدون این کـه تعرض به حقوق هم‌دیگر داشته باشند. هدف غایی در ادیان توحیدی نیز سعادت بشری در دنیا و آخرت است. بنابر تعریف‎هایی که از دین شده، قدر مشترک این تعاریف این است که دین‌ یعنی «مقرراتی که برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسان می‌باشد». (جوادی آملی، 1379: ص 93). به بیان دیگر، دین و شریعت نحوه‌ی درست ‌زندگی کردن را برای انسان‌ها می‌آموزد؛ وظیفه‌ی پیامبران الهی، تربیت انسان‌ها بوده تا موجب شود بشریت، راه درست و اشتباه را از هم تفکیک نماید. درست انتخاب کردنِ راه و رسم زندگی دنیوی مطابق رهنمایی انبیاء و آموزه‌های دینی، قطعا سعادت اخروی را نیز در پی خواهد داشت. «دین اصلا برای اصلاح زندگی و برای هدایت ما در بستر دنیا آمده است بدون وحی و عمل به احکام دین، روش درست زندگی را نمی شود دانست (الگار، 1396: شماره 2، ص 114). حالا که اجمالا معلوم شد رسالت دین، رهنمایی بشر برای ایجاد یک جامعه سالم است، ولی تفریع دین و حل مسایل آن به عهده فقه و فقهاست. به بیان دیگر «تجویزات اسلام، در دانش فقه تجلی می‌یابد این دانش در صدد است برای همه رفتاری اختیاری مکلفان بایدها و نبایدهایی تعیین و به این ترتیب، برنامه‌ای از تکالیف را ترسیم کند (اعرافی، 1393: ص 17). از این نظر که اجتماع سالم، از خانواده سالم به وجود می‌آید و سلامت خانواده، نیز برگشت به ازدواج صحیح دارد، فقهای اسلام کوشیده‌اند، با استفاده از آیات، روایات، اجماع و عقل، آداب، شرایط و احکام ازدواج را بیان کنند. اما باز هم آن‌چه فقها بیان کرده اند، سلسله مسائل کلی است که نیاز به تحلیل و تشریح دارد.

با توجه به آن چه گفته شد، ضرورت این پژوهش روشن است که در عصر حاضر با تهاجم فرهنگ‌های بیگانگان در ممالک اسلامی و خطرهای که متوجه خانوادها و جوامع  مسلمان هست، ایجاب می‌کند که سبک زندگی اسلامی و ابعاد تربیتی آن از نظر فقه و شریعت، مورد بررسی و سپس نتایج کاربردی به خانواده‌ها ارائه دهد. با توجه به مشکلاتی که امروز در خانواده‌های مسلمان وجود دارد که اکثر این معضلات از ناحیه تقلیدهای کورکورانه از فرهنگ وارداتی است، نشان می‌دهد که برای کاستن جنجال‌های خانوادگی، چاره‌ای جز پیاده کردن احکام اسلامی در این زمینه نیست از زمان ازدواج تا تربیت فرزند.

اصول نظری تحلیل تربیتی ازدواج

در مـورد این موضـوع (تحلیل فقهی تربیتی ازدواج) نظر بـه مبـانی تربیت اسلامی، قواعدی وجود دارند که قبل از پرداختن به اصل موضوع، لازم است مورد تجزیه و تحلیل قرار بگیرد.

خانواده سالم و اجتماع سالم، در گرو تربیت صحیح قرار دارد. تربیت درست را می‌توان با مراجعه به متون دینی و رهنمایی فقیهان به دست آورد. به بیان دیگر، شخصی که دنبال تشکیل خانواده است، در قدم نخست باید از کوته نظری، خودش را بیرون کند و دنبال ایـن باشد که او بـه عنوان جزء این جامعه، مسئولیت‌هـایی دارد که یکی از ایـن مسئولیت‌ها تشکیل خانواده سالم، تربیت فرزند سالم است که برآیندی آن جامعه‌ای است که از نظر بزرگان دینی جامعه‌ی مطلوب است. پس در در قدم اول، شرایط ازدواج را – مطابق دستورات شرع و دین – مراعات نماید. مثلا به این فکر کند که می‌خواهد یک ساختمانی را بنا کند که نیاز به نقشه‌کشی درست و معماری صحیح دارد که سال‌های سال باید دوام پیدا کند. طبق این بیان، شخص مذکور باید به متخصص این فن مراجعه کند؛ متخصص در امور دینی، فقهای عظیم الشان اسلام است که هزار و چند صد سال است با استفاده از متون وحیانی و روایی، به امثال این موضوعات پرداخته‌اند. بعد از آن که طبق شرایط لازم را نیز مراعات کرد و انتخابش نیز آگاهانه بود نه برای ظواهر، نوبت به این می‌رسد که بپذیرد که زندگی دشواری‌ها و سختی‌های زیادی دارد و اگر از نظر تزکیه روحی و تربیت دینی آمادگی لازم نداشته باشد، کانون گرم خانواده‌اش به خطر خواهد افتاد. از نظر تربیت اسلامی خدا محوری اصل اول در روابط خانوادگی است که با تکیه به ذات باری و رضایت به قضای او، زوجین می‌توانند هر مشکلی را پشت سر بگذرانند، به سمت کمال حرکت کنند و فرزندان سالمی را نیز تحویل جامعه دهند.

مفهوم‌شناسی

1.  تربیت

«تربیت» کلمه عربی از باب تفعیل است؛ یـا از ماده «ربا یربو» هست کـه در این صورت به معنای نشو و نما خواهد بود مثل این که می‌گویند: «ربّیته تربیه و تربیته، ای غذوته» یعنی غذا دادن (پرورش جسمی) که در این صورت شامل هرآن چیزی می‌شود که قابل نشو و نمو است مثل کودک و زراعت و غیر این‌ها. یا از «ربب» گرفته شده است که در صورت به معنای ایجادِ تدریجی یک شئِ تا وقت اتمام آن است. «ربّه و ربّاه و ربّبه». واژه «ربّ» به معنای پرورش دهنده است. (راغب اصفهانی، 1412: ص 336). در زبان فارسی، معادلِ پروردن، پروراندن، پرورش دادن، ادب و اخلاق به کسی یاد دادن. (عمید، 1381: ص 425)

2. ازدواج

ازدواج یا زناشويى به معنای همسر گرفتن مرد يا زن است كه به سبب عقد ازدواج همراه با شرايط آن، تحقّق مى‌يابد و از آن در باب نكاح و نيز به مناسبت در باب جهاد سخن رفته است. عقد ازدواج يا براى مدتى معيّن منعقد مى‌شود يا براى هميشه كه از اوّلى به متعه يا ازدواج موقّت و از دومى به ازدواج دائم تعبير مى‌شود. (شاهرودی، 1426: ج 1، ص 363)

3. تحلیل تربیتی

تحلیل تربیتی، از اصطلاحات نو پیدا در عرصه تعلیم و تربیت اسلامی است؛ تعریفی که از این دو واژه ترکیبی به دست داده می‌شود ناظر به رویکرد تربیتی در زمینه تربیت اسلامی خواهد بود. برخی آن را چنین تعریف کرده‌اند: «تحلیل تربیتی، ادراکات عقلی، واقعیات به دست آمده از کتاب و سنت، یافته‌های علوم جدید به خصوص روان‌شناختی و علوم تربیتی صورت می‌گیرد». (بناری، 1396: 62) طبق این تعریف، تحلیل تربیتی تلاشی است برای اینکه مفاهیم و موضوعات دینی و فقهی، با استفاده از علوم عصری (روان شناختی) تجزیه و تحلیل شود. 

اصول و فرایند ازدواج1.   تشویق به ازدواج

در این که ازدواج، نقش کلیدی در تداوم نسل بشر دارد و این که از لجام ‌گسیختگی‌های جنسی جلوگیری می‌کند تردیدی نیست؛ ولی در عین حال، از نگاه تربیت دینی دارای ثواب و پاداش نیز هست. شیخ صدوق رحمه الله برای تشویق به ازدواج می‌فرماید «و علیک بالتزویج» از نظر لغت شناسی «علیک» به معنای «الزام» است؛ یعنی هر یک از افراد جامعه ملزم هست که ازدواج کند. شیخ صدوق بعد از آن، روایاتی را از پیامبر اکرم] نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «کسی که دوست دارد خداوند را ملاقات کند در حال که پاک و مطهر است، باید در دنیا زوجه اختیار کند و کسی که به خاطر ترس از فقر، ازدواج نکند قطعا نسبت به خداوند سوء ظن دارد». (صدوق، 1415: ص 310) این فرمایش حضرت رسول اکرم] ریشه قرآنی دارد، خداوند در قرآن وعده داده است که متزوّجین که فقیر باشند، خداوند از فضل خودش آنان را بی نیاز خواهد کرد. « وَأَنكِحُوا الأَيامى مِنكُم وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم وَإِمائِكُم إِن يَكونوا فُقَراءَ يُغنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ. نور/23»

2.  مقدس دانستن پیوند زناشویی

در مورد این که ازدواج و نهاد خانواده در اسلام یک امر مقدس است، شکی نیست. زیرا به در آموزه‌های دینی، ازدواج از سنت رسول خدا دانسته شده و بر آن تاکید فراوان صورت گرفته است از طرفی، یکی از مقاصد و اهداف مهم شریعت اسلامی، حفظ نسل است. (مکارم شیرازی، 1427: ص 1401) و حفظ نسل، جز از راه توالد و تناسل، ثبات و دوام پیدا نمی‌کند از این نظر، آموزه‌های دین اسلام، برای آنهایی که پابندی به دین دارند و ازدواج را سنت رسول خدا] می‌دانند، نقش موثری در زندگی بهتر ایفا می‌کند. در تعلیم و تربیت اسلامی، بنای دین برآن است که خانواده‌ها از آرامش برخوردار باشند. در قرآن کریم، خداوند ازدواج را مایه آرامش قلمداد کرده و آن را از نشانه‌ها و آیات خود دانسته است... الروم/ 21. واضح است که از نظر دین اسلام، نهاد خانواده مقدس است و ارزش معرفتی نیـز دارد؛ آنـانی که واقعا درک می‌کنند، ازدواج مایه آرامش روحی و روانی است، شکر خدای بـه جا می‌آورند و تا حـد امکان از آن محافظت می‌نمایند و بـه هیچ قیمتی حاضر نمی‌شوند این آرامش و آسایش را از دست بدهند. با توجه به این که دین اسلام، در حفظ خانواده تاکید کرده است، لذا خداوند در قرآن فرموده است، به محض که ترسیدید که زن و شوهر از هم جدا می‌شوند بین آنها صلح و آشتی برقرار نمایید. «ان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکما من اهله و حکما من اهلها... النساء/35» دین اسلام، هیچ‌گاه راضی نیست این نهاد مقدس به هم بخورد. شریعتِ اسلام، طلاق را آخرین راه حل قرار داده است زمانی که همه راه‌ها بسته شد آن زمان نوبت به طلاق می‌رسد و بر خلاف بعضی ادیان تحریف شده که طلاق را ممنوع قرار داده است، بلکه در روایات از آن به عنوان «ابغض الحلال» نام برده شده است. (مکارم شیرازی، 1426: ص 211) به این معنی که زمانی کـه هیچ راهی بـرای ادامه دادن زندگی وجود نداشته باشـد و زیـرا زندگی و نهاد خانواده امر مقدس و قابل قدر است نباید با هر تلنگری بپاشد، زیرا فروپاشی نهاد خانواده، تاثیر ناگواری در جامعه دارد. به اعتقاد صاحب نظران، یکی از عوامل مهم سقوط جایگاه خانواده درغرب، فرایند عمومی دنیوی شدن یا تقدس زدایی Secularization هست که افزون بر دیگر حوزه‌های حیات اجتماعی، نهاد خانواده را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داده است. نظر به دیدگاه افرادی چون ولتر، ازدواج، یک قرار داد مدنی صرف مبدل شده و قداست خودش را از دست داده است و گروهی از متفکران قرون هفدهم و هجدهم، ازدواج را جنبه‌ای از قانون طبیعت دانسته اند. (بستان نجفی، 1383: ص 172)

3.  اهمیت تشکیل خانواده 

در این که ازدواج یک سنت دیرینه بشری است و در هر مکتب و مذهبی، ازدواج و تشکیل خانواده وجود داشته و دارد، نشانگر آن است که ازدواج امر فطری و خدادادی است که در نهادی هر بشری نهاده شده است. در قرآن و سنت و کلمات فقها نیز فراوان دیده می‌شود که به اهمیتِ این موضوع امر شده است. فقیه نامدار شیعی، سید عبدالاعلی سبزواری نگاشته است «نکاح فی نفسه امر مستحب (دارای ثواب) است که قرآن، سنت مستفیض بل متواتر و اجماع و عقل بر آن دلالت دارند. (سبزواری، 1414: ج 24، ص 7) رسول خدا] فرموده است: هر كس همسرى اختيار كرد نيمى از دين خود را نگه داشته است. (صدوق، 1413: ج 3، ص 383). در حدیث دیگر از رسول خدا] نقل شده است که فرمود: همسر اختیار کنید من در روز قیامت به [کثرت جمعیت] شما مباهات می کنم. (کلینی، 1407: ج 5، ص 333). از امام باقرg روایت است که رسول خدا] فرموده است: هيچ بنایى در اسلام نزد خداوند متعال محبوبتر از بناى‌ [خانواده] به تزويج نيست. (صدوق، 1413: ج 5، ص 10) در روایت دیگر، رسول خدا] نکاح را از سنت خویش قلمداد کرده است و فرموده است هر که از سنت او اعراض نماید، از امتش نیست. (مجلسی، 1410: ج 100، ص 220) روایات زیادی در این باب وجود دارد که تاکید فروانی برای تشکیل خانواده شده و خانواده را به عنوان یک نهاد مقدس مورد حمایت قرار داده است. تا جایی که به نظر می‌رسد هیچ نهادی برتر از نهادی خانواده نیست. این نوع نگرشِ اسلام به ازدواج و تشکیل خانواده، اهمیت و ضرورت آن را دوچندان می‌سازد. به نظر روانشناسان، خانواده بهترین بستری برای رفع نیازهای جنسی، زمینه‌‌ساز آرامش، زمینه‌ساز رشد شخصیت، عامل سلامت و امنیت اجتماعی، تقویت و تثبیت صفات جنسیتی و ایجاد بستر مناسب برای پرورش فرزند است. (پناهی، 1393: ص 37 – 39)

اهداف ازدواج

ازدواج، اهداف زیـادی دارد که اکثرِ آن بـه سلامتی روح و روان فـرد و جامعه بـر می‌گردد. انسان‌ها برای این که زندگی اجتماعی‌شان، دچار اختلال نشوند، ازدواج می‌کنند و تشکیل خانواده می‌دهند. علت پیوند زن و مرد، تنها اشباع غریزه نیست گرچه این هم هست و قضیه فراتر از این هاست. به قول شهید مطهری، فرق است بین شهوت و رافت؛ برخی خیال می‌کنند علایق زن و مرد فقط از روی طمع و شهوت و بهره‌وری است در حال که جفت‌گیری و توالد را حیوانات هم دارند. (مطهری، 1384: ج 19، ص 183)

تربیت اسلامی برای ما یـاد می‌دهد که ازدواج، قبـل از هـر چیزی باید هـدف الهی داشته باشد و طبق حدیثی از امام صادق gاگر ازدواج، نیت الهی در آن نهفته باشد، خداوند بقیه موارد را اعطا خواهد کرد. (کلینی، 1407 ق: ج 5، ص 333) خلاصه این که یک بخشی از این اهداف، ناظر به امور معنوی و روانی است مثل آرامش، کمال‌گرایی، محبت... و بخش دیگر آن، اهداف اجتماعی هستند مثل توالد و تناسل، سلامت و امنیت اجتماعی.

1. آرامش، محبت و رحمت

از جمله اهدافِ ازدواج که صریحا خدای متعال از آن در قرآن اسم برده «آرامش» است. خداوند زن و مرد را طوری آفریده است که آرامش روحی و روانی آنها با ازدواج، تامین می‌شود. و بر این اساس، خانواده کانون آرامش خواهد بود. شاید بتوان ادعا کرد، کـه «آرامش» در ازدواج، می‌تواند جامع همه اهـداف دیگر در آن باشـد. در همـان آیه (روم/21) خـداوند متعال به دنبـال آرامش، «محبت و رحمت» را نیـز ذکر فرموده است. یعنی انسان‌ها نباید هراس از این داشته باشند که دچار خشونت بشوند یا ناسازگاری‌ها پیش آید؛ بلکه با ازدواج، محبت و مودت از طرف خداوند در بین زن و مرد، آفریده می‌شود. هدف خداوند این است که انسان‌ها اولا آرامش روحی و روانی پیدا کنند و خداوند نیز محبت و علاقه و دوستی را بین همسران قرار می‌دهد تا از طریقِ محبت بین زن و مرد، یک جامعه به محبت و مودت دست پیدا کنند.

2.  برآورده شدن نیازهای عاطفی در زندگی

انسان در سراسر زندگی، موجود نیازمند است و از هر لحاظی نمی‌تواند مستقل باشد. برخی از نیازهای انسان مانند احتیاج به غذا، حفظ بدن، استراحت، نیازهای جنسی، جسمی و برخی مانند نیاز به امنیت، احتیاجات عاطفی نیاز به احترام و نیازهای معنوی مربوط روح و روان آدمی‌اند برخی از نیازهای جسمی با ازدواج مرتفع می‌شود پس از رفع نیازهای جسمی، نیازهای روحی پدید می‌آیند که نیاز به عشق و عاطفه و تعلق داشتن است. نیاز به عشق و عاطفه، در هرم معروف مازلو نیز در رده سوم نیازهای انسانی آمده است. (شولتز، 1387: ص228)

3.  توالد و تناسل

فقها در باب اختیار زوجه و صفات زنان، یکی از صفات زوجه خوب را «ولود» یعنی بسیار زایا، نوشته‌اند. (یزدی، 1409: ج 2، ص 799) مستحب است، مرد یک زنی را انتخاب کند که از نگاه تولید مثل کم نیارد. در حدیثی از پیامبر اکرم] نقل شده است که روز قیامت بـه کثرت جمعیت امتش افتخار می‌کند. (کلینی، 1407: 5/ 33) در منابع اهل سنت آمده است که جوانی محضر حضرت رسول الله] آمد عرض کرد زنی مورد علاقه‌ام را پیدا کرده‌ام که از خانواده نام‌دار و از نگاه جمال نیز کم نظیر است؛ رسول خدا فرمود «تزوجوا الولود...» با زنان که بسیار بچه می‌آورند، ازدواج کنید. تا دو سه بار که محضر رسول خدا آمد و کسب تکلیف کرد، به او فرمود که تزوجوا الولود... (ابوداود: 1430: ج 3/ 395) علامه طباطبایی نیز اهمیتِ بقای نسل بشری را در توالد و تناسل می‌داند و با استفاده از آیات قرآن گفته است: «قوام نوع انسانی در بقای حیاتش به غذا و تولید مثل است اگر آدمی غذا نخورد از میان می‌رود و اگر تولید مثل نکند نسلش قطع می‌شود انسان در تامین غذایش به حرث (زراعت) نیازمند است چون غذای او یا حیوانی است یا نباتی و حیوان هم برای زندگی و رشد به نبات نیازمند است پس حرث (نبات) اصل زندگی بشر است به همین جهت است که قرآن، فساد در زمین را با هلاک کردن حرث و نسل بیان کرده است در نتیجه می‌توان آیه را این گونه معنی کرد که از راه نابود کردن حرث و نسل در زمین فساد می‌انگیزد و در نابودی انسان می‌کوشد. (طباطبایی، 2 / 96) نتیجه اینکه توالد و تناسل، هم به حکم عقل و هم به حکم شرع مورد تایید و از اهداف ازدواج به شمار می‌رود. فرزندآوری برای استحکام خانواده نیز موثر است. اگر زن و شوهر با هم اختلاف داشته باشند، آوردن فرزند می‌تواند از اختلافات ناحق و نابجا جلوگیری نماید. از منظر روانشناسی نیز، شاید هیچ چیز به اندازه داشتن فرزند به انسان، فرصت رشد و کمال و احساس جاودانگی را ندهد به شرط این که از روی میل و رغبت، آمادگی و آگاهی کامل صورت گیرد بِدونِ شک داشتن فرزند با مشکلات مخصوص خود همراه خواهد بود که بایستی آنها به درستی رفتار نمود تا به این هدف بزرگ رسید. (ساداتیان و آذر، 1389: 59) بسیاری از مطالعات و تجربه‌های عینی نشان می‌دهند که تولید فرزند به عنوان بارزترین محصول پیوند زناشویی، در تحکیم و تثبیت خانواده نقش ممتازی ایفا می‌کند و در مقابل، عقیم بودن و ناکامی در تولید فرزند به ویژه در صورت اشتیاق وافرِ دو زوج و وجود حساسیت‌های محیطی مشوِق، در بسیاری موارد فروغ مهر و صفا را در روابط زناشویی ضعیف و پیوندهای متقابل را سست می‌گرداند. بدون شک، تاثیر فرزند بر استحکام خانواده تا حد زیادی به میل فرزندخواهی ارتباط دارد؛ شاید میل فرزندخواهی به میل جاوادنگی بازگشت کند و چون میل به جاودانگی شخصی در این دنیای فانی و گذرا ارضا شدنی نیست، این عدم ارضا انسان‌ها را به تلاش برای تحصیل جاودانگی غیر شخصی از راه به یادگار نهادن آثار ماندگار سوق می‌دهد بقای نسل اشخاص از راه فرزندان یکی از بارزترین مصادیق جاودانگی غیر شخصی است و از این‌رو، والدین استمرار وجود خویش را از راه فرزندان جستجو می‌کنند و حیات ایشان را دنباله حیات خویش می‌انگارند. (بستان نجفی, 1383: ص 203)

4. کمال

در قرآن، یکی از تعبیرات شگفت انگیزی که راجع به زن و مرد شده است «لباس» است. (بقره/187) زن و مرد لباس هم‌دیگر هستند. همان طوریکه انسان بدون لباس دارای نقص است و لباسی بدون انسان هم دردی را دوا نخواهد کرد. زن‌ها بدون مردان، ناقص‌اند و بالعکس. به بیان واضح‌تر، زنان و مردان، به تنهایی ناقص‌اند و از نظر مادی و معنوی نمی‌توانند به کمال برسند. شرط رسیدن به کمال، این است که از طریق ازدواج به آن دست پیدا کنند. بـه تعبیر مرحوم علامه طباطبایی: «هر یکی از زن و مرد بـه تنهایی ناقص‌اند و دست خلقت به انواع از کم‌بودها و نقص‌ها را در این دو جنس نهاده است فلسفه وجود نقص در این دو جنس این است که زن و مرد یکدگر را کامل کرده از اجتماع آن دو نوع واحدی شکل گیرد و حرکت جامعه رو به کمال رود چنانکه هر یکی از زن یا مرد باید نقص خویش و نیاز بـه جنس مخالف را درک کنند تا بعد از پیوند میان آن دو، محبت، سکونت و رحمت شکل گیرد.» (طباطبایی، ج 16 ص 166)

5.  اشباع غریزه جنسی

یکی از نیازهای انسان، چه مرد یا زن، نیاز جنسی است. اشباع این غریزه، یا از راه‌های نامشروع است، که نظر به اقتضاء دین و شریعت، این کار ناروا و موجب فساد و هرزگی است؛ از جانب دیگر، سرکوب این غریز نیز ممکن است عوارض دیگری به بار آورد؛ می‌ماند یک راه، آن این که از راه مشروع و جایز، غریزه جنسی زنان و مردان اشباع بشوند که همانا ازدواج است. اشباع غریزه جنسی برای زن و مرد در ادامه زندگی نیز حیاتی است. در فقه، تامین نیاز جنسی زن، از تکالیف شوهر دانسته شده و فقیهان گفته‌اند که برای شوهر جایز نیست که از همبستر با همسرش بیش از چهار ماه دوری نماید و این حکم مورد اتفاق فقهاست و در حدیثی که وارد شده صفوان ابن یحیی از امام رضاg پرسیده از مردی که زنی جوانی دارد و از آن دوری جسته است و قصدی هم جز اذیت زن ندارد آیا این مرد گناهکار است؟ امام فرمود اگر مدت چهار ماه با همسرش مجامعت نکند، گناهکار است مگر این که با اذن زوجه باشد. (شهید ثانی، 1413: 7/166) به نظر روانشناسان، رابطه‌ی زناشویی گذشته از مسایل ظاهری، ابعاد شگفت آور و گوناگونی دارد. (اسماعیل بگی و غلامرضایی، 1393: ج 3، ص 588 – 589) ارضای نیازهای جنسی برای همسران در اولویت نخست قرار دارد و چنان‌چه این نیاز ارضا نشود و یا به صورت مطلوب برآورده نشود اختلافات زیادی به وجود خواهد آمد. تحقیقات نشان می‌دهد همسرانی که روابط جنسی مطلوبی دارند، رضایت‌شان از زندگی بیشتر است و هم‌چنین اثبات شده که رد درخواست جنسی مرد از سوی همسر، آشفتگی زیاد مرد را به همراه دارد. (بستان حسین، 1383ص 182) تحقیق که توسط گریل در سال 1991 انجام شد چنین به دست آمد که نارضایتی جنسی باعث گرایش به فحشا، بی عفتی و سردی روابط می شود. (جدیری، 1387: ص 77)

معیارها و ملاکاتِ ازدواج در تربیت اسلامی

 تردیدی نیست که برای شخص مسلمانی که قصد ازدواج دارد، برای خوشبختی و برای پیشبرد بهتر زندگی، باید مطابق آن چه بزرگان دین و مربیان مسلمان گفته‌اند، ازدواج کند. فقیهان اسلامی به عنوان متخصصان دین، قبل از همه، در باب نکاح، معیارهایی را برای ازدواج، ذکر فرموده‌اند که ذکر خواهد شد.

1.  عفت

یکی از مواردی که می‌تواند لطمه‌ی بزرگی در ادامه زندگی زناشویی داشته باشد، ارتباط جنسی بعضی از زنان قبل از زناشویی است که بعضی از پسران با دخترانِ که قصد ازدواج با آنها را نیز ندارند، رابطه برقرار می‌کنند. در یک تحقیقی که صورت گرفته چنین آمده است که در خانواده‌های مسلمان آمریکایی، هنجارها از جمله نداشتن رابطه جنسی پیش از ازدواج، نظارتِ نزدیکِ فرزندان و پرورشِ شدیدِ پیوندِ فرزندی – والدینی است در نتیجه آمـارِ طلاق در بین آنها بسیـار پایین اسـت (ناکس، 1396: ص 420) عفت امـر مقطعی نیست کـه قبل ازدواج مراعـات گردد بعـد ازدواج نه یـا بالعکس؛ بلکه عفت و پاکدامنی، هم‌چنان که قبل از ازدواج، برای زندگی بهتر لازم است بعد ازدواج نیز ضروری است. بعد ازدواج نیز زوجین مراقب باشند؛ رفتن سمت بداخلاقی‌ها و روابط نامشروع، به معنای تعهدشکنی است و در صورت که مرد سمت انحراف کشانیده شود، تجربه نشان داده است که به محض خبردار شدن همسر، دنیایی که در آن زندگی می‌کند در نگاهش تیره و تار می‌شود؛ آن همه اتکا به نفس و امنیتی که در گذشته احساس می‌کرد، از این به بعد همه دروغین و ساده لوحانه به نظر می‌رسد؛ این‌جاست ذهن و روان زن، دچار صدمه می‌گردد و اعتماد به نظم و عدالت را از دست می‌دهد، احساس می‌کند که از همه‌ی خانه و خانواده طرد شده است. (اسپرینگ، 1393: ص 35) مراعات نکردن عفت و انحرافـات جنسی، سبب بروز انـواع نزاع و درگیری خانـوادگی شـده و ادامـه‌ی زندگی زناشویی را دچار خدشه می‌سازد.

2.  تدیّن

 در موضوع زناشویی، متدین بودن و عفیف بودنِ جوانِ پسر و دختر، تاثیر بس بزرگی در زندگی دارد. به این بیان که هم در زمان عقد موجب جلب اعتماد هم‌دیگر می‌شود و هم در زندگی آینده‌ی شان تاثیر مثبت دارد. به همین است که رسول خدا] در حدیثی، به کسانی که دختر دارند توصیه کرده است که در صورتی که خواستگار را فرد با اخلاق و متدین یافتید، به همسری دخترتان بپذیرید و در صورت که رد کنید به فتنه و فساد عظیم دچار خواهید شد. (کلینی، 1407: ج 5، ص 347) اعتقاد به خداوند، در استحکام و نظام خانواده خیلی موثر است و این امر، سبب رضایت از زندگی است. باور کردن به این که خداوند شادی و رضایت بندگانش را در این جهان و جهان دیگر خواستار است، نشاط خاصی به زندگی می‌بخشد و اعتقاد به این که پروردگار مملو از عشق و محبت است، نتیجه‌اش گرم شدن کانون خانواده از عشق و دوستی و صمیمیت خواهد بود. (ماسکو، 1389: ص 214) اسپراوسکی و هاگستون در تحقیق میدانی دریافتند که کسانی که مدت طولانی با هم زندگی کرده‌اند، مذهب و رفتارهای مذهبی را مهم‌ترین عامل رضایت‌مندی ازدواج شمرده‌اند. جریگان و ناک پس از بررسی تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که ابقای رفتارهای مذهبی مهم‌ترین عمل پایداری ازدواج است. گروهی از محققان رابطه‌ی میان رضایت‌مندی از ازدواج و استواری خانواده را با مذهبی بودن زن و شوهر بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که مذهبی بودن در استواری خانواه، نقش مهم و موثری دارد. (پناهی، 1393: ص 224) این شرط مهم (دیانت و اخلاق اسلامی) در عصر حاضر در اکثر جوامع اسلامی، کمرنگ شده است. متاسفانه اکثر خانواده‌ها، شرط اصلی را برای جواب مثبت، رفـاه و مادیات و پـول می‌پندارند؛ ایـن اندیشه‌ی کاذب کـه پول می‌تواند خوشبختی بیاورد، معضلات زیادی به بار آورده است؛ بالارفتن آمار طلاق، وجود فحشا و انواع منکرات، همه محصول اندیشه‌های مادی جامعه است. خانواده‌هایی که بر این مبنا ازدواج می‌کنند، تعهد اخلاقی و شـرعی نسبت بـه دوام زندگی ندارند، بـه آموزه‌هـا و توصیه‌های دین بی مبالات‌اند و این است که در اندکی سختی یا مشکل ذات البینی کارشان به طلاق کشیده می‌شود. در این موارد، تنها نسخه‌ی که می‌تواند، شفابخش روح بیمارِ جامعه باشد، عمل کردن به آموزه‌های دینی است، زیرا نماز، روزه و انجام اعمال عبادی، سبب دوری از فحشا و منکرات و زشتی هاست.

3.  دقت 

قبل از همه چیز، شخص که دنبال شریک زندگی است، بداند که ازدواج امر مهمی است یعنی با شتاب و عجله تصمیم‌گیری نکند. بهتر است با مشورت والدین و بزرگان باشد؛ بـه همین دلیل است کـه از امام علیg در نهج البلاغه نقل است کـه فرمود هر کسی استبداد رای داشته باشد (خود رأی) هلاک می‌گردد و هرکسی با افراد صاحب نظر، مشورت کند در عقل آنان شریک می‌گردد (سید رضی، 1414: 438، حکمت 116) 

از امام صادقg نقل است که فرمود، زن گرفتن همانند گردن‌بندی است، نیک بنگر چگونه گردن بند بـه گردن انتخاب می‌کنی. (حر عاملی، 1409: ج 20، ص 33) پیام این گونه روایات این است که هر کسی می‌خواهد فردای بهتری در انتظارش باشد، نباید از مشورت دریغ کند و در این امر باید دقت لازم را داشته باشد؛ مخصوصا در عصر حاضر که اکثر ازدواج‌ها بدون دقت با شتاب از طریق فضای مجازی صورت می‌گیرد و قطعا خالی از مشکلات نیست. کارشناسان امور خانواده نیز بدین باورند که بسیاری از مشکلات و اختلالات خانوادگی از ضعف اطلاع رسانی، شتاب زدگی و عدم انجام مطالعات دقیق در مرحله گزینش، اعتماد بی مورد بـه اظهار نظرهـای واسطه‌ها و اطرافیان، جـدی نگرفتن برخی نقاط ضعف مهم یا توجیه آنها، بزرگ‌نمایی برخی ویژگی‌های غیر مهم، کم توجهی به اوصاف بایسته و در مواردی فریب‌کاری و اغفال آگاهانه نشات می‌گیرد. (بستان نجفی، 1383: ص 173) برای انتخاب شریک زندگی و استحکام خانواده، باید یک معیار در نظر داشته باشد مثلا کسی فقط معیار انتخابش، زیبایی است، دین و اخلاق برایش اهمیتی ندارد؛ اما این انتخاب در صورتی درست است که آن زن، علاوه بر جمال، متدین و متخلق به اخلاق نیز باشد. 

4.  کفویّت (همتا بودن)

«کفو» یعنی همتایی؛ به این معناست کـه زوجين در عقد ازدواج بايد به لحاظ دينى همتاى يكديگر باشند. (هاشمی شاهرودی، 1426: ج 1، ص 367) کفو بودن در نکاح، شرط است. شیخ طوسی نوشته است که نزد امامیه بدون هیچ اختلافی، کفو بودن شرط است؛ این که معیار همتا بودن چیست؟ به نظر شیخ طوسی، دو چیز است یکی ایمان و دیگری توانایی پرداخت نفقه. شیخ طوسی در ادامه می‌فرماید که برخی‌ها ملاک‌های دیگری ذکر کرده اند که زوجین باید در نسبت، دین، صنعت و حرفه، سلامت از عیوب و ثروت همتا باشند. (طوسی، 1387: ج 4، ص 178)

ابعاد تربیتی ازدواج

تربیت اسلامی، ناظر به تمام ابعاد زندگی انسانی است؛ یعنی همان طور که در بُعد زندگی دنیوی انسان توجه دارد، از ابعاد معنوی انسان نیز غافل نیست. 

1.  بُعد جسمانی و ظاهری

بنای تربیت اسلامی، اهمیت دادن به ظواهر نیست یعنی اصل و اساس تربیت دینی، به مواردی توجه دارد که اصل و اساس زندگی انسانی باشد و قابل تغییر و تحول نباشد؛ مثل اخلاق و دیـانت و عفت... ظواهر مثل زیبایی، مـال و مادیات، قابـل زوال اند لذا در تربیت اسلامی خیلی جایگاهی ندارد. با آن هم داریم در احادیثی که به ظواهر مثل زیبایی همسر نیز توجه شده است. به این بیان که زیبایی را باید در کنار دیگر ملاک‌ها قرار داد و نظر متعادل به آن داشت در احادیثی نقل شده است که روی سفید، چهره زیبا، موی بلند و زیبا، گندم‌گون، خنده رو و... پسندیده است. (حبیب‌نژاد، 1381: ص۶۸)

2.  بعد معنوی

در بعد معنوی، ایمان و باور صحیح، حرف اول را در تربیت اسلامی می‌زند. از همین جهت است که نکاح در نظر فقه و تربیت اسلامی، فراتر از یک قرارداد اجتماعی است و لذا از شرایط همسر این است که باید مومن باشد. (لا تنکحوا المشرکات حتی یومنّ... بقره/221) ایمان و تدین، نقشی بی بدیلی در تکوین شخصیت انسانی دارد. از اصول تربیت اسلامی، ساختن انسان‌هاست و از طرف دیگر، چون فرزندان از نگاه اعتقادی و رفتاری، از مادر متاثر می‌شوند، لذا شرط گذاشته است که همسر باید مومن باشد. به قول حافظ ابراهیم شاعر عرب: «الام مدرسه اذا اعددتها اعددت طیب الاعراق» مادر حیثیتِ مدرسه را دارد؛ اگر زمینه تربیت برای مادر فراهم بشود، انگار یک نسل پاک‌نهادی تربیت شده است.

3.  بعد اقتصادی

نبودِ امکانات ازدواج و فقـر نداری و وجـود مشکلات اقتصادی فـرا راه ازدواج، قابل درک است و تربیت اقتصادی اسلام، از این مساله غافل نبوده ولی تاکید تربیت دینی در این راستا بر آن است که این مشکلات قابل رفع است و فقر نداری، بهانه‌ای برای ترک ازدواج نیست بلکه خـداوند وعـده داده اگر کسی در عین فقر اگر اقدام بـه ازدواج کند، خـداوند او را بی‌نیاز خواهد کرد. «وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى‏ مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ. وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ‏ اللَّهُ‏ مِنْ‏ فَضْلِه‏... نور/32 و 33» ظاهر این آیات قرآنی، تربیت اقتصادی در باب ازدواج را نوید می‌دهد کـه هر یکی از بندگان خدا کـه توان مالی ندارد، نبایـد از خوف فقر و نداری، ازدواج را ترک کنـد؛ بلکه خداوند زمینه را طـوری مساعد می‌کند که بتواند چرخه اقتصاد خانواده را بچرخاند و از جانب دیگر، برای خانواده‌هایی که دختر دارند و نمی‌خواهند به شخص فقیر دختر دهند، نیز تذکر می‌دهد که نباید آنان را به خاطرِ فقرشان رد کنید بلکه خداوند آنان را از فضل خودش بی‌نیاز خواهد کرد. (مغنیه، 1424: ج 5، ص 420) نکته‌ی دیگری که در این دو آیه نهفته است، این است که ترک ازدواج، منجر به فحشا و هرزگی و ابتذال جنسی خواهد شد و لذا می‌فرماید آنانی که به خاطر فقر، نمی‌توانند نکاح کنند، باید از گناه دوری نماید و صبر پیشه کرده و تلاش کند متکی به خداوند بوده تا خداوند اسباب ازدواج او را فراهم نماید. (همان ج 5، ص 420)

روش‌های تربیتی ازدواج1.  تشویق به ازدواج

در آیاتِ که راجع به ازدواج آمده، تشویق به ازدواج در آن برجسته است. بدون تردید کـه این تشویق‌ها معطوف است بـه آثار تربیتی که ازدواج دارد و آن عبـارت از تامین سعادت دنیوی و اخروی انسان است. «انکحوا الایامی منکم و الصالحین من عبادکم... نور/32». «ايّم» زنى بى‏شوهر است خواه دوشيزه باشد يا شوهر رفته و نيز مردي كه زن ندارد. در آيه‏ فوق، زنان بى‏شوهر و مردان بى‏زن هر دو مقصود است؛ يعنى زنان بى‏شوهر و مردان مجرّد را جفت دهيد. (قرشی، 1371: ج 1، ص 152) در روایاتِ وارده از رسول الله] ازدواج از سنت پیامبر شمرده شده و کسی که از این سنت، روی‌گردان شود از امت پیامبر نیست (شهید ثانی، 1413: ج 7، ص 10) در روایت دیگری از رسول مکرم] وارد شده است که فرمود ازدواج سبب به دست آوردن نصف دین است و در نصف دیگرِ آن، تقوای الهی پیشه کند. (کلینی، 1407: ج 5، ص 329)

2. رحمت، مودت و سکونت

تعبیری که در قرآن هست، خلق محبت به سبب ازدواج است. به این بیان که با اقدام به ازدواج و تشکیل خانواده، خداوند بین زن و مرد، محبت و مودت را می‌آفریند. «وَ مِنْ آيـاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِـنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُـوا إِلَيْها وَ جَعَـلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً ... نور/21». از نشانه‏هاى خدا اين است كه از جنس خودتان همسرانى براى شما آفريد تا در كنار آنها آرامش بيابيد. (وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها) و از آن‌جا كه ادامه اين پيوند در ميان همسران خصوصا، و در ميان همه انسان‌ها عموما، نياز به يك جاذبه و كشش قلبى و روحانى دارد به دنبال آن اضافه مى‏كند: (وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً) یعنی در ميان شما مودت و رحمت آفريد. (مکارم شیرازی، 1371: ج 16، ص 391) مودت و رحمت در خانواده به این معناست که چون زن و شوهر در محبت و مودت ملازم يكديگرند، و ايـن دو بـا هـم و مخصوصا زن، فرزندان كوچك‌تـر را رحم مى‏كنند، چون در آنها ضعف و عجز مشاهده مى‏كنند، و مى‏بينند كه طفل صغيرشان نمى‏تواند حوائج ضرورى زندگى خویش را تامين كند، لذا آن محبت و مودت وادارشان مى‏كند به اينكه در حفظ و حراست، تغذيه، لباس، منزل، و تربيت او بكوشند، و اگر اين رحمت نبود، نسـل بـه كلى منقطع مى‏شـد، و هرگز نـوع بشـر دوام نمى‏يـافت‏. (علامه طباطبـایی، 1374: ج 16، ص 250) پس محبت و مودت از هدایـای الهی برای بندگـان است و واضح است که با پول و مادیاتِ دنیا قابل دسترس نیست. 

3. تفکر و تدبر

در این که با تشکیل خانواده، آرامش روحی و روانی برای انسان پیدا می‌شود و ازدواج سبب مودت و رحمت بین زوجین می‌گردد، این‌ها همه از هدایای الهی و نشان وجود یک خالق قدرت‌مندی است که در جهان تکوین، حتی بین حشرات این محبت دیده می‌شود و حاکی از نظمی است که کاینات بدان استوار و پابرجاست، نتیجه این است که اینها همه نشانه‌ها و آیات خداوند است و طبق تعبیر قرآن، برای قومی که بیندیشند. یعنی درکِ محبت و رحمت، نظمِ که ناشی از ازدواج است و محبتی که در جهان تکوین برقرار بوده برای کسانی که اهل اندیشه هستند، نشان از قدرت و عظمت خداوند متعال است. «وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّهً وَ رَحْمَهً إِنَّ فِي ذالكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُون. روم/21».

4.  پاداش

یکی از روش‌های تربیتی ازدواج در قرآن، این است که در مقابل عمل ازدواج، وسعت روزی از خزانه غیبیّ خداوند است و از آن‌جا كه يك عذر تقريبا عمومى و بهانه همگانى براى فرار از زير بار ازدواج و تشكيل خانواده مساله فقر و نداشتن امكانات مالى است قرآن به پاسخ آن پرداخته [با وعده پاداش] مى‏فرمايد: از فقر و تنگ‌دستى آنها نگران نباشيد و در ازدواجشان بكوشيد چرا كه اگر فقير و تنگدست باشند خداوند آنها را از فضل خود بى‌نياز مى‏سازد. (إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‏) و خداوند قادر بر چنين كارى هست، چرا كه خداوند واسع و عليم است (وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ‏). (مکارم شیرازی، 1371: ج 14، ص 458)

نتیجه‌گیری

از آن چه نوشته شد، چنین به دست آمد که:

1.  اهتمام شریعت اسلامی برای تربیت و پرورش افراد جامعه بیش از آن است که تصور می‌شود. برای رسیدنِ به یک جامعه مطلوب، برای آرامش روحی و روانی، تربیت اسلامی برنامه‎های سازنده‌ی دارد که قبل از انتخاب همسر تا متن زندگی، طرح هایی دارد که کمتر بدان توجه شده است. 

2.  توجه به معنویت و توکل به خداوند در امر ازدواج، بیش از همه در زندگی زوجین کارساز و برای خوشبختی موثر است.

3.  از آن نظر که کمال‌گرایی از فطریات انسانی است، در تربیت اسلامی، ازدواج راهی است به سمت کمال و گامی است در مسیر رشد و تعالی انسان.

4. در تربیت اسلامی، به ظواهر اهمیت داده نشده است؛ ولی ظواهر وقتی مطلوب تربیت دینی است کـه امور ثابتی مثل اخلاق نیک، دیـانت و عفت و... در نهـاد همسر وجود داشته باشد.

5.  دین اسلام یا تربیت اسلامی، ناظر به همه ابعاد زندگی انسانی است و در امر ازدواج نیز ابعاد ظاهری، مادی، اقتصادی و جنسی را از نظر دور نداشته است.

6. از منظر تربیت اسلامی، تفکر و اندیشه در هر امری لازم و ضروری است در امر ازدواج، مسایل مثل علاقه زن و شوهر به همدیگر، آرامش روحی و ایجاد مودت و رحمت در کانون خانواده، از نشانه‌های وجود خداوند شمرده شده است.

منابع:

-         قرآن کریم

-         ابو داود، سلیمان بن اشعث سجستانی، سنن ابی داود، بیروت، دار الفکر، 1430 قمری.

-         اسپرینگ، جنیس آبرامز، پیوند زخـم خورده، ترجمه مرجـان فرجی، تهران، رشـد، 1393 شمسی.

-         الگار، حامد، کتاب نقد، شماره 2، سال 1396.

-         اعرافی، علیرضا، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، قم موسسه اشراق و عرفان، چ اول 1393 شمسی.

-         بستان حسین، اسلام و جامعه شناسی خانواده، قم پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1383.

-         بستان نجفی، حسین، اسلام و جامعه شناسی خانواده، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه 1383 شمسی.

-         بناری، علی همت، درآمدی بر تحلیل تربیتی احکام فقهی عرصه‌ی در تعلیم و تربیت اسلامی، شماره 7، 1396 شمسی.

-         پناهی، علی احمد، سبک زندگی، قم، موسسه پژوهشی امام خمینی، 1393 شمسی.

-         تمیمی مغربی، نعمان، دعائم الاسلام، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، 1385 قمری.

-         جدیری، جعفر، بررسی رابطه رضامندی زناشویی بر اساس معیارهای دینی و ثبات هیجانی، پایان نامه کارشناسی ارشد، قم موسسه پژوهشتی امام خمینی، 1387.

-         جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آیینه معرفت، قم، مرکز فرهنگی رجاء، 1372 شمسی.

-         حبیب‌نژاد، سید‌احمد، پیوند آسمانی، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸1 شمسی.

-         حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، 1409 قمری.

-         راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، سوریه، دار العلم الشامیه، 1412 قمری.

-         ساداتیان و آذر، اصغر ساداتیان و ماهیار آذر، مسائل و مشکلات زناشویی و راهکارها، تهران، ما و شما، 1389 شمسی.

-         سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم، موسسه المنار، 1413 قمری.

-         شولتز، دوان، نظریه شخصیت، مترجم: یوسف کریمی، تهران، ارسباران، 1387 شمسی.

-         شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، موسسه معارف اسلامی، 1413 قمری.

-         صدوق، محمد بن علی بن بابویه، المقنع، قم، موسسه امام هادی علیه السلام، 1415 قمری.

-         صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1413 قمری.

-         طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مترجم: محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین، 1474 شمسی.

-         طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، المکتبه المرتضویه، 1387 قمری.

-         عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، جاودان، 1381 شمسی.

-         قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1371 شمسی.

-         ماسکو، گارسیا پرتس کاترین، خانواده‌های خوب خود به خود به وجود نمی‌آیند، تهران، پیکان، 1389 شمسی.

-         مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، لبنان، موسسه الطبع و النشر، 1410 قمری.

-         مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1384 شمسی.

-         مغنیه، محمد جواد، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الاسلامی، 1424 قمری.

-         مکارم شیرازی، آیت الله ناصر، احکام النساء، قم، مدرسه امام امیر المومنینg، 1426 قمری.

-         مکارم شیرازی، آیت الله ناصر، با همکاری جمعی از فضلاء، تفسیر نمونه، تهران دار الکت الاسلامیه، 1371 شمسی.

-         مکارم شیرازی، آیت الله ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، قم، مدرسه امام امیر المومنینg، 1427 قمری.

-         ناکس، دیوید، مقدمه‌ای برای ازدواج و خانواده، ترجمه کیومرث فرحبخش و دیگران، تهران، آوای نور، 1396 شمسی.

-         نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، احیاء التراث العربی، 1404 قمری.

-         هاشمی شاهرودی، سید محمود (زیر نظر)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل البیت علیهم السلام، قم، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی، 1426 قمری.

-         یزدی، سید محمد کاظم، العروه الوثقی فیما تعم به البلوی، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1409 قمری.

مکانیزم‌های انتقال انرژی در ساختمان هدایت حرارتی

Mar 18 2025, 12:04 am Apr 21 2026, 06:41 pm

👷مکانیزم‌های انتقال انرژی در ساختمان هدایت حرارتی: اولین میکانیزم انتقال انرژی هدایت حرارتی یکی از اصلی‌ترین روش‌های انتقال انرژی در ساختمان است که به طور مستقیم با مصالح ساختمانی ارتباط دارد. 

این پدیده زمانی رخ می‌دهد که گرما از طریق تماس مستقیم بین اجزای جامد ساختمان منتقل می‌شود. 

برای درک بهتر این مفهوم، می‌توان به تجربه لمس یک فنجان چای داغ اشاره کرد. 

زمانی که دست ما با بدنه فنجان تماس پیدا می‌کند، گرما از طریق هدایت به دست ما منتقل می‌شود.”امین زی لیکدود“

در ساختمان، هدایت حرارتی از طریق تمام سطوح جامد از جمله دیوارها، سقف، کف، پنجره‌ها و درها اتفاق می‌افتد. 

میزان این انتقال حرارت به عوامل مختلفی بستگی دارد. مهم‌ترین عامل، ضریب هدایت حرارتی مصالح است. 

مصالحی مانند فلزات، هدایت حرارتی بالایی دارند و گرما را به سرعت منتقل می‌کنند، در حالی که موادی مانند پشم شیشه یا پلی‌استایرن، هدایت حرارتی پایینی دارند و به عنوان عایق حرارتی استفاده می‌شوند.

ضخامت مصالح نیز عامل مهم دیگری در میزان هدایت حرارتی است. 

هر چه ضخامت لایه‌های ساختمانی بیشتر باشد، مقاومت آنها در برابر انتقال حرارت افزایش می‌یابد. 

به همین دلیل است که در مناطق سردسیر، معمولاً از دیوارهای ضخیم‌تر یا لایه‌های عایق بیشتر استفاده می‌شود.

همرفت: دومین میکانیزم انتقال انرژیهمرفت فرآیندی است که در آن انرژی از طریق حرکت سیالات (مایعات و گازها) منتقل می‌شود. 

در ساختمان، این پدیده عمدتاً از طریق حرکت هوا اتفاق می‌افتد. 

وقتی هوا گرم می‌شود، سبک‌تر شده و به سمت بالا حرکت می‌کند و هوای سرد جایگزین آن می‌شود. این چرخه طبیعی باعث ایجاد جریان همرفتی می‌شود.

همرفت در ساختمان از دو طریق اتفاق می‌افتد: همرفت طبیعی و همرفت اجباری. 

همرفت طبیعی زمانی رخ می‌دهد که هوا به دلیل اختلاف دما به طور خودبه‌خود حرکت می‌کند. 

برای مثال، در زمستان، هوای سرد از درزهای پنجره نفوذ می‌کند و هوای گرم داخل را جابجا می‌کند. 

همرفت اجباری زمانی است که حرکت هوا توسط عوامل مکانیکی مانند فن‌ها یا سیستم‌های تهویه مطبوع ایجاد می‌شود.

یکی از چالش‌های مهم در طراحی ساختمان، کنترل نفوذ هوای ناخواسته است. 

درزهای اطراف در و پنجره، منافذ تأسیساتی و اتصالات ساختمانی می‌توانند باعث نفوذ هوا و اتلاف انرژی قابل توجهی شوند. 

مطالعات نشان می‌دهد که در برخی ساختمان‌ها، تا ۳۰ درصد اتلاف انرژی از طریق نفوذ هوا اتفاق می‌افتد.

تابش: سومین میکانیزم انتقال انرژیتابش، متفاوت از دو روش قبلی، نیازی به محیط مادی برای انتقال انرژی ندارد و از طریق امواج الکترومقناطیسی منتقل می‌شود. 

مهم‌ترین منبع تابش در ساختمان، خورشید است. تابش خورشیدی می‌تواند هم مفید و هم مضر باشد، بسته به فصل و نیاز ساختمان.

در زمستان، تابش خورشید می‌تواند منبع مفیدی برای گرمایش غیرفعال ساختمان باشد. 

به همین دلیل، در طراحی خورشیدی غیرفعال، پنجره‌های رو به جنوب (در نیم کره شمالی) برای بهره‌گیری از این انرژی رایگان در نظر گرفته می‌شوند. در تابستان، همین تابش می‌تواند باعث گرمایش بیش از حد و افزایش بار سرمایشی ساختمان شود.

کنترل تابش خورشیدی از طریق راهکارهایی مانند سایبان‌ های ثابت و متحرک، شیشه‌های کنترول‌کننده تابش، و پوشش‌های گیاهی امکان‌پذیر است. 

طراحی صحیح این عناصر نیازمند درک دقیق زاویه تابش خورشید در فصول مختلف سال است.

بخش سوم – کاربردهای عملی و راهکارهای طراحی در کنترل انرژی ساختمان راهکارهای عملی برای کنترول هدایت حرارتیعایق‌کاری حرارتی یکی از مهم‌ترین راهکارهای کنترول هدایت حرارتی است. 

انتخاب نوع و ضخامت عایق باید با توجه به شرایط اقلیمی و کاربری ساختمان صورت گیرد. 

برای مثال، در یک ساختمان مسکونی در اقلیم سرد، استفاده از عایق‌های با ضخامت ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر در دیوارهای خارجی می‌تواند مصرف انرژی گرمایشی را تا ۵۰ درصد کاهش دهد. 

عایق‌های حرارتی متداول شامل پشم شیشه، پشم سنگ، پلی‌استایرن منبسط شده (EPS) و پلی‌استایرن اکسترود شده (XPS) هستند.

نکته مهم در عایق‌کاری، توجه به پل‌های حرارتی است. پل‌های حرارتی نقاطی در پوسته ساختمان هستند که به دلیل ضعف در عایق‌کاری یا طراحی نامناسب، انتقال حرارت در آنها بیشتر است. 

متداول‌ترین پل‌های حرارتی در محل اتصال دیوارها به سقف و کف، اطراف پنجره‌ها و در محل عبور تأسیسات مکانیکی و برقی ایجاد می‌شوند. 

برای مثال، یک پل حرارتی در محل اتصال بالکن به ساختمان می‌تواند باعث اتلاف انرژی معادل چندین متر مربع دیوار عایق‌کاری شده شود.

ستراتیژی‌های کنترول همرفت و نفوذ هوا هوابندی ساختمان یکی از مؤثرترین روش‌های کنترل اتلاف انرژی از طریق همرفت است. 

این کار با استفاده از درزگیرهای مناسب، نوارهای هوابندی و مصالح درزبندی انجام می‌شود. 

در ساختمان‌های پیشرفته، آزمون فشار (Blower Door Test) برای اندازه‌گیری میزان نشت هوا انجام می‌شود. 

در این آزمون، با ایجاد اختلاف فشار بین داخل و خارج ساختمان، میزان نفوذ هوا اندازه‌گیری می‌شود.

سیستم تهویه کنترل شده با بازیافت حرارت (HRV یا ERV) راهکار دیگری برای کنترول اتلاف انرژی در عین تأمین هوای تازه است. 

در این سیستم، هوای تازه ورودی با استفاده از حرارت هوای خروجی پیش‌گرم یا پیش‌سرد می‌شود که می‌تواند تا ۸۵ درصد انرژی را بازیافت کند.

مدیریت تابش خورشیدی در طراحی طراحی سایبان یکی از مهم‌ترین راهکارهای کنترل تابش است.

سایبان‌های افقی برای پنجره‌های جنوبی و سایبان‌های عمودی برای پنجره‌های شرقی و غربی مناسب‌ترند. 

محاسبه عمق سایبان باید با توجه به عرض جغرافیایی محل و زاویه تابش خورشید در فصول مختلف انجام شود.  شیشه‌های کنترل‌کننده تابش نیز راهکار مؤثر دیگری هستند. این شیشه‌ها در انواع مختلف از جمله شیشه‌های کم‌گسیل (Low-E)، شیشه‌های بازتابنده و شیشه‌های هوشمند (الکتروکرومیک) موجودند. 

برای مثال، شیشه‌های کم‌گسیل می‌توانند تا ۷۰ درصد از تابش مادون قرمز را بازتاب دهند در حالی که نور مرئی را عبور می‌دهند.

راهکارهای ترکیبی و یکپارچه موفق‌ترین راهکارها، ترکیبی از روش‌های مختلف کنترل انرژی هستند. به عنوان مثال، در یک ساختمان اداری می‌توان از:

– عایق‌کاری پیشرفته دیوارها و سقف– پنجره‌های سه‌جداره با شیشه کم‌گسیل– سایبان‌های هوشمند خودکار– سیستم تهویه با بازیافت حرارت– سیستم مدیریت هوشمند ساختمان (BMS)

به صورت یکپارچه استفاده کرد. چنین رویکرد جامعی می‌تواند مصرف انرژی را تا ۸۰ درصد نسبت به ساختمان‌های متعارف کاهش دهد.

لمریزه قطب نما- د لمر څخه څلور طرفه پیداکول

Mar 17 2025, 05:51 pm Apr 20 2026, 05:53 pm

#لمريزه_قطب_نما

تاسې په دښته (صحرا) او يا کوم ناپيژندل شوي ځای کې کې لاره ورکه کړه، نو د لمر په مرسته خپل لوری داسې موندلی شئ:  1. لرګی ودروئ: یو سېده لرګی په ۹۰ درجې (عمودي) پر ځمکه کې ودرَوئ، او یو کوچنی کاڼی په هغه ځای کې کېږدئ، چرته چې د سیوري پای رسيږي. 2. انتظار وکړئ: له ۱۰_۱۵ دقيقو پورې انتظار وکړئ ترڅو د سيوري ځای بدل شي. بیا یو بل کاڼی په هغه ځای کې کېږدئ، چرته چې د نوي سیوري پای شتون لري.3. کرښه رسم کړئ: بيا د دواړو کاڼي د يوې کرښې په واسطه سره وصل کړئ، چې دغه کرښه د ختیځ او لویدیځ لوری ښیي.  4. جهتونه وپيژنئ: که چپه پښه پر لومړي کاڼي(د سيوري لومړی نښه) کېږدئ او ښي پښه مو پر دویم کاڼي (د سيوري دوهمه نښه) کيږدئ. نو مخ به مو شمال ته وي او شا جنوب ته. يعنې که چپه لاس ختيځ ته وي او ښی لاس لويديځ ته نو شمال ته به مخامخ ولاړ ياست.په هر ځای کې، د سيوري لومړۍ نښه لويديځ ښيي او دويمه نښه ختيځ.

دوباره یی لږ په غور سره ولولی🥰

د سينوهه کتاب لنډیز!

Jan 07 2025, 04:52 pm Apr 22 2026, 02:13 am

نوم ؛ سينوهه
( د فرعون ځانګړي طبيب يادښتونه )
څپرکي ؛ شپيږ پنځوسم - صفحې ؛ ۸۹۴ /
سينوهه يې ليکوال چې په پاپيروس يې ليکلی 
او ( ميکاولتاري ) يې بيا کتاب ته ترتیب کړی..!
ژباړه ؛ ډاکټر محمد عيسی ستانکزی
د زیږدیز څخه تر بوډاتوبه...
د کتاب معرفيت؛ محبت مخکښ

په کتاب يې يوه لنډه ليکنه؛
سينوهه کتاب چې له ميلاد څخه ۱۳۵۰ کاله مخکې ليکل شوی په دي کتاب کې؛ تاريخ ، سياست ، فلسفه ، دينپوهنه ، ارواپوهنه او ناول پکې ذکر شوي ، چې په داسې هنر او فکر ليکل شوی چې تاسو په مصر کې ګرځولی شي چې په ځانګړي ډول په طبس کې او د نيل سيند د ښکلا ، خواږوالي ، مستيدا او د بيړيو سفرونه درته پکې بيانوي ، تاسو د مصر حالاتو څخه بغير د هاتې ، سوريه او کروت هيوادونو په اړه هم درته معلومات درکوي چې ددوی د دين ، نظامي تعليمات ، پرمختګ او ددوی زيار او کار په اړه يې ښه وړاندوينه کړي ده.
سينوهه؛ چې د زيږيدنې څخه تر بوډاتوب پورې يې هر څه ليدلي ، لمس کړي او تجربه کړي وی هغه تاسو ته بيانوي نو! تاسو سره به د ژوند په تيريدنه کې ښه مرسته وکړي او څه يې چې تجربه کړي په خورا ښه ډول يې بيان کړي او تاسو هملته ځای ته وړلای شي ، که د مصر په اړه ووايم چې هغه وخت يې ډېر زور او پرمختګونه لرل چې ډېرای اختراعات يې پکې ذکر کړي دي ، لکه؛ د ماشوم سنتي ، د يوې مياشتې وخت چې دوی به څلور هفتي بللي او هفته يې د اوو ورځو څخه رامنځته کړي او داسې نورې نوی کړنې چې تاسو به ورڅخه خبر کړي او په مصر کې چې د مثلثاتي اهرامونو په اړه چې څه وييلي...

د کتاب له متن څخه؛
- د انسان يو شی هيڅکله نه بدليږي او هغه دده ناپوهي ده. که يو لک کاله وروسته کوم انسان پیدا شي؛ نو زموږ د وختو انسان او هغو انسانانو په شان به ناپوه او تيروتی وي ، چې تر موږ مخکې يې د اهرامونو د جوړيدا په وخت کې ژوند کاوه.
- بيا به هم انسان ناپوه وي او راتلونکی انسان هم په درواغو او چټې وعدو ته اړتيا لري او د هغه فطرت همدا غواړي چې تل تر رښتيا پر درواغو ډېر باور وکړي او د واقعيت په پرتله پر تشو وعدو ډېر ايمان لري ، چې هيڅکله به عملي نشي.
- ځينې کسان شته، چې وايې، هغه څه چې نن پیښیږي، مخېنه نه لري او هيڅکله به په نړۍ کې نه وي شوي؛ خو د دوی دغه خبره د وگړو د کمې تجربې او د فکري ځواک د کموالي له امله ده؛ ځکه په نړۍ کې چې کومه پېښه شوې ، د هغې مخېنه ارومرو ليدل شوي ده.
- زه سينوهه نومېږم ، ماپه خپلو سترګو وليدل، چې يو زوی ، په کوڅه کې خپل پلار وواژه؛ ځکه چې زوی د صليب نښه پر خپل ټټر ټومبلې وه او پلار د ښکر نښه درلوده.
- ماپر خپلو سترګو وليدل، هغه کس چې تل به يې د سرو زرو په جامونو کې شراب څښل، کله چې بیوزله شو، د نيل سيند پر غاړه ناست و او د سیند اوبه يې څښلې.
- ما وليدل هغه کسان چې په تلو کې يې سره زر تلل، په څلور لارو کې سوال ته مجبور شول او د همدغو کسانو مېرمنو د يوې ټوټې مسو په بدل کې ځانونه پر تور پوستو خرڅ کړل.
- دغه ټول کارونه زما په مخ کې شوي دي او له دې وروسته به هم همدغسې ډېر نور کارونه وشي.

زما لوستونه؛
د سينوهه کتاب چې صفحی يې زياتې دي خو سړی ورته د يوې موضوع ختميدو څخه وروسته بلې موضوع ته بې تابه يې او داسې نه ښکاري چې دادي په لوستلو کې ۸۹۴ صفحی يې او په ډېره بې صبرۍ او په خوند سره به يې ولولی ، کله چې يې مه لوستنه پيل کړه په څو ورځو کې به می يو څپرکی لوستو خو کله چې يې زه ورو ، ورو په ډېره مطالعه عادت کړم ، نو په ورځ کې به می دوه / درې څپرکي حتمي لوستل او آن تردې چې په وروستيو کې يې تر پنځو څپرکو لوستنه می هم وارسيده او زه يې په کلنۍ ازموينو کې هم ځانته راکاشولم ، ديته وايې د کتابونو جالب او دايې لويه ثابتايه ده. خو! د عقيدې په اړه وايم چې بايد مظبوته وی او دغه کتاب چې ګران ډاکټر محمد عيسی ستانکزي يې په ښه ډول ژباړه او د دانش خپرندويې ټولنې هم منندوی او ستانکزی چې د خپرندود يوه ورځنۍ غونډه کې يې د دوو وتلو څيړنکو استاد زلمي هيواد مل او ډاکټر عبدالروف رفيقي چې نمانځغوډه کې وو مننه!

ستاسو وياند؛ محبت مخکښ

نوټ؛ که په ليکنه کې کومه نيمګړتيا وی، نظر او نيمګړتيا راته په ګوته کولای شئ. د لوستنې مو مننه!

Deepfake Politics

Jan 07 2025, 06:24 am Apr 22 2026, 03:55 pm

 لیکوال : هارون راعون 

ډیپ فیک سیاست د ډیپ فیک ټکنالوژۍ څخه په ګټه اخیستنه د سیاسي هدفونو لپاره د جعلي ویډیوګانو، غږونو او نورو ډیجیټلي موادو جوړولو ته اشاره کوي. دا د ډیجیټلي ټکنالوژۍ یوه نوې، خو د بحث وړ پدیده ده چې د سیاست په ډګر کې د خلکو نظرونو بدلولو، د سیاسي بحثونو اغېزمنولو او د افکارو کنټرول لپاره کارول کېږي. ډیپ فیک د مصنوعي ځیرکتیا او ژورې زده کړې پر بنسټ ټکنالوژي ده چې د عکسونو، ویډیوګانو او غږونو بدلولو لپاره کارول کېږي. دا ټکنالوژي کولی شي یو شخص داسې څرګند کړي چې هغه یو څه وايي یا کوي، په داسې حال کې چې دا هېڅکله واقعیت نه وي. د ډیپ لریننګ ماډلونه، لکه جنراتیف اډورسیریل نیټورکس، د ډیپ فیک جوړولو لپاره کارول کېږي.

په ډیجیټلي نړۍ کې د ډیپ فیک سیاست کارونه

 ډیپ فیک ټکنالوژي د نړیوال سیاست په ډګر کې د اغېزمنو وسایلو په توګه کارول کېږي. په نړۍ کې ډیپ فیک د سیاسي موخو لپاره په بېلابېلو برخو کې کارول کېږي: سیاسي مخالفین کمزوري کول: د سیاسي شخصیتونو د جعلي ویډیوګانو جوړول د دوی پر اعتبار برید کوي. د خلکو نظر بدلول: په ټولنیزو رسنیو کې د ډیپ فیک ویډیوګانو خپرول کولی شي د خلکو د نظرونو په جوړولو او بدلولو کې اغېز ولري. د نړیوالو اړیکو کمزوري کول: جعلي ویډیوګانې د حکومتونو ترمنځ د باور فضا له منځه وړي. ددې ټولو ښه مثال د د امریکا متحده ایالت پخواني ولسمشر اوباما اړوند او د اوسني ولشمسر ټرمپ ویډوګانې یادولي شو.

د افغانستان په شرایطو کې د ډیپ فیک سیاست

په افغانستان کې د ډیجیټلي ټکنالوژۍ محدودیتونو او د ټولنیزو رسنیو ګړندۍ پراختیا سره، ډیپ فیک کولی شي ځانګړې ستونزې رامنځته کړي: د ملي یووالي کمزوري کول: جعلي ویډیوګانې کولای شي د قومونو او مذهبونو ترمنځ د شخړو لامل شي. د حکومتولۍ پر وړاندې ستونزې: د حکومت او سیاسي مشرانو پر وړاندې د باور کمزوري کول. د سولې، د سیاسي بهیر او مذاکراتو ګډوډي: جعلي ویډیوګانې کولی شي د سولې په پروسه کې ګډوډي رامنځته کړي.

پر افغانانو د ډیپ فیک سیاست تاثیرات

د عامه پوهاوي کمښت: ډیری افغانان د ډیپ فیک د تخنیکونو په اړه کافي پوهاوی نه لري، چې له امله یې دوی د جعلي ویډیوګانو له لارې غلطې پرېکړې کوي. ټولنیزې بې‌ثباتۍ: جعلي ویډیوګانې کولای شي د ټولنې ترمنځ وېره او بې‌اعتمادي رامنځته کړي، چې د ټولنیزو شخړو او بې‌ثباتۍ لامل کېږي. د مطبوعاتو باور زیانمنول: ډیپ فیک ټکنالوژي د جعلي موادو په خپرولو سره د خلکو باور په رسنیو کې کموي. اقتصادي زیانونه: جعلي ویډیوګانې چې د سیاسي وضعیت خرابولو لپاره جوړې شوي وي، کولای شي په افغانستان کې د پانګونې فرصتونه کم کړي.

ډیپ فیک سیاست کارونهسیاسي کمپاینونه زیانمنول: د سیاسي مخالفینو د بدنامولو لپاره جعلي ویډیوګانې یا غږونه جوړېږي چې په کې د هغوی څرګندونې یا کړنې تحریف شوې وي. لکه، د یو سیاستوال د ویډیو جوړول چې هغه په کې د خلکو پر وړاندې د دروغو یا جنجالي خبرې کوي. د غلطو معلوماتو خپرول: ډیپ فیک کارول کېږي ترڅو خلکو ته غلط معلومات ورسوي او د دوی افکار کنټرول کړي. لکه، یوه جعلي ویډیو چې په کې یو سیاستوال د جګړې یا ترهګرۍ ملاتړ کوي. د افکارو بدلون: په ټولنیزو رسنیو کې د ډیپ فیک موادو خپرول کولی شي د خلکو افکار په ناڅاپي ډول بدل کړي، چې په ځانګړي توګه د ټاکنو پر مهال ډېره اغېزه لري. د سیاسي انګیزې ترلاسه کول: ځینې وختونه ډیپ فیک ټکنالوژي د مثبتو موخو لپاره هم کارول کېږي، لکه د سیاسي کمپاینونو لپاره په تخلیقي ډول د پیغامونو وړاندې کول.

د ډیپ فیک سیاست اغېزېد باور کمښت: ډیپ فیک د دې لامل کېږي چې خلک په رسنیو او سیاسي مشرانو باور له لاسه ورکړي، ځکه دوی نشي کولای د حقیقت او جعلي معلوماتو ترمنځ توپیر وکړي. سیاسي بې‌ثباتي: جعلي ویډیوګانې کولی شي د خلکو ترمنځ وېره او بې‌ثباتي رامنځته کړي، چې په پایله کې سیاسي کړکېچ زیاتېږي. دیموکراتیک بهیر زیانمنول: د ډیپ فیک ویډیوګانو په مرسته د ټاکنو پر مهال د خلکو نظرونه په ناوړه ډول اغېزمنېږي، چې دیموکراتیک بهیر ته زیان رسوي. قانوني او اخلاقي ننګونې: ډیپ فیک ټکنالوژي د قانوني او اخلاقي اړخونو لپاره هم ستونزې راولاړوي، ځکه چې جعلي مواد جوړول د اخلاقي اصولو خلاف دي.

ډیپ فیک پېژندنه او مبارزهډیجیټلي وسایل: ټکنالوژي چې د ډیپ فیک موادو پېژندلو لپاره کارول کېږي، لکه د مصنوعي ځیرکتیا پر بنسټ سافټویرونه. لکه، مایکروسافټ سافټویرونه د جعلي ویډیوګانو معلومولو لپاره کارول کېږي. د عامه پوهاوي زیاتول: د خلکو د پوهاوي کچه باید لوړه شي ترڅو د ډیپ فیک ویډیوګانو څخه د فریب مخه ونیول شي. قانوني اقدامات: د ډیپ فیک ټکنالوژۍ د ناوړه استفادې لپاره باید سخت قوانین جوړ شي. لکه،  د ډیپ فیک کارونکو ته د سزا ورکولو قانون جوړول. رسنۍ او تعلیمي نصاب: د رسنیو سواد باید په تعلیمي نصاب کې شامل شي ترڅو خلک د جعلي معلوماتو پېژندنه زده کړي.

 د ډیپ فیک سیاست راتلونکی

د ډیپ فیک ټکنالوژۍ پراختیا سره، د دې کارول به په سیاست کې لا نور زیات شي. که څه هم دا یو ګواښ دی، خو په ورته وخت کې د دې سره د مبارزې وسایل هم پرمختګ کوي. د نړیوالو همکاریو او اخلاقي چوکاټونو جوړول د دې ستونزې د حل لپاره اړین دي.ډیپ فیک سیاست د سیاسي ډګر لپاره یوه مهمه او جدي ننګونه ده. که څه هم دا د سیاسي مبارزو او کمپاینونو لپاره یو فرصت ګڼل کېږي، خو د دې ناوړه ګټه اخیستنه کولی شي دیموکراسي زیانمنه کړي او د خلکو ترمنځ بې‌ثباتي رامنځته کړي. د دې ټکنالوژۍ د مثبت کارونې او منفي اغېزو د کنټرول لپاره نړیواله همکاري او د عامه پوهاوي لوړول اړین دي.

The politics of Attention

Jan 07 2025, 05:32 am Apr 22 2026, 08:44 pm

د پام سیاست یا Attention Politics 

عمران اختر 

د پام سیاست یا Attention Politics په اوسني ډیجیټلي عصر کې یو مهم مفهوم دی چې د سیاسي، ټولنیزو، او اقتصادي اهدافو لپاره د خلکو د پام راجلبولو هڅې منعکسوي. دا مفهوم د ډېری هېوادونو، په ځانګړې توګه د افغانستان په څېر هېوادونو لپاره، ډېر اهمیت لري، ځکه چې ډیجیټلي ټکنالوژي او ټولنیزې رسنۍ په سیاسي افکارو، ټولنیزو اړیکو، او اقتصادي پرمختګونو کې د پام وړ رول لوبوي. په افغانستان کې، د پام سیاست د ټولنیزو رسنیو له لارې د سیاسي ایدیالوژیو خپرولو، د افکارو کنټرول، او د عامه پوهاوي پر زیاتېدو یا کمېدو مستقیم اغېز لري. دا پروسه د هغو سیاسي او ټولنیزو ګروپونو لپاره د ځانګړې ګټې سرچینه ګرځېدلې چې غواړي خپل نفوذ زیات کړي یا د عامه افکارو په بدلولو کې بریالي شي.

په ډیجیټلي نړۍ کې د پام سیاست کارونې او افغانستان 

الګوریتمونه: په افغانستان کې ډیجیټلي پلېټفارمونه لکه فیسبوک، ټویټر، او ټک ټاک د سیاسي او ټولنیزو ډلو لپاره یوه اساسي وسیله ګرځېدلې. د دې پلېټفارمونو الګوریتمونه د خلکو د علاقې وړ موضوعات وړاندې کوي، چې په دې توګه سیاسي چارواکي یا څېرې خپل ځانګړی پیغام پراخوي. د بېلګې په توګه، په په سیاسي، او حکومتي مسایلو کې د ځانګړو سیاستوالو پر فعالیتونو تمرکز او د هغوی د مثبت تصویر وړاندې کول د پام نیولو یوه ستراتیژي ده. بې پرې معلومات ګډول: په ډېری مواردو کې، په افغانستان کې ځینې ډلې د معلوماتو ناسم وړاندې کولو له لارې خلک غلطوي. د بېلګې په توګه، ځینې سیاسي چارواکي یا رسنۍ د ریښتیا او ناسمو معلوماتو یو ترکیب کاروي ترڅو عامه پوهاوی ګډوډ کړي. وایرل مواد او میمونه: په افغانستان کې وایرل مواد، لکه میمونه او د احساساتو راپارونکي ویډیوګانې، د خلکو احساسات تحریکوي. د بېلګې په توګه، د جنګ یا سولې اړوند احساساتي پیغامونه په عامه افکارو کې د بدلون لپاره کارول کېږي. فیک نیوز او معلوماتي جګړه: په افغانستان کې د ناسمو معلوماتو خپرول فیک نیوز د پام وړ ستونزه ده. د بېلګې په توګه، ځینې ګروپونه د خپلو سیاسي مخالفینو د کمزوري کولو لپاره جعلي خبرونه خپروي.

پر افغانانو د پام سیاست تاثیرات

د پام کنټرول او ذهني اغېزې: ډیجیټلي وسایل په افغانستان کې داسې موضوعات وړاندې کوي چې خلک له مهمو ملي مسایلو څخه بې خبره کړي. دا کړنه په ځانګړي ډول ځوان نسل په ذهني فشار کې ساتي، ځکه چې دوی په دوامداره توګه د بېلابېلو احساساتي موادو سره مخامخ دي. د سیاسي افکارو بدلون: په افغانستان کې سیاستوال د خلکو د افکارو بدلولو لپاره ټولنیزې رسنۍ کاروي. د بېلګې په توګه، د سولې او جنګ په اړه پیغامونه یا شعارونه د خلکو په سیاسي باورونو ژور اغېز لري.

د ټولنیزو اړیکو خرابوالی: د پام سیاست په ډیجیټلي نړۍ کې د قطبیت زیاتولو وسیله ګرځېدلې. په افغانستان کې دا کړنه د قومي، مذهبي، او سیاسي توپیرونو د لا ژورتیا لامل شوې ده. وخت ضایع کول: ډیجیټلي نړۍ ځوانان له تعلیمي او رغنده فعالیتونو څخه لرې کوي، ځکه چې دوی خپل زیات وخت په غیر تعلیمي موادو تېروي. رواني ستونزې: د دوامداره معلوماتي تحریک له امله، ځوانان په افغانستان کې له اضطراب، نا امیدۍ، او د ځان په ارزښت کې د کمښت احساس سره مخ دي. د تصمیم نیولو په وړتیا اغېز: په ډیجیټلي نړۍ کې د ناسمو معلوماتو له کبله خلک د ښه تصمیم نیولو وړتیا له لاسه ورکوي.

د پام سیاست په اړه د علمي او سیاسي علماوو نظر

نوام چومسکي د توجه د کنټرول په اړه وايي چې د رسنیو له لارې د خلکو پام راجلبول او د هغوی افکار کنټرولول د سیاستوالو او ټولنیزو ډلو یوه پخوانۍ وسیله ده. اډوارډ برنېز د "پروپیګنډا" د پلار په توګه یادېږي، وايي چې د عامه افکارو کنټرول د ټولنیزو او سیاسي موخو ترلاسه کولو اساسي وسیله ده.  زما په نظر د پام سیاست په ډیجیټلي نړۍ کې د داخلي بې ثباتۍ او خارجي نفوذ پراخولو وسیله ګرځېدلې. زه باور لرم چې د ټولنیزو رسنیو له لارې د سیاسي ایدیالوژیو خپرېدل د ملي یووالي په وړاندې خنډونه جوړوي.

له پام سیاست څخه د ځان ساتنې لارې

انتقادي فکر کول: افغان ځوانان باید د هر ډول معلوماتو په ترلاسه کولو کې د تحلیل وړتیا ولري او د هغو د سرچینې تصدیق وکړي. ډیجیټل ډیټوکس: په ځانګړي وختونو کې له ټولنیزو رسنیو څخه وقفه اخیستل د ذهني سکون او رغنده فعالیتونو لپاره ګټور وي. د معلوماتو توازن: د بېلابېلو سرچینو څخه معلومات ترلاسه کول د واقعیتونو په روښانه کولو کې مرسته کوي. تعلیمي او روزنیزې برنامې: افغان حکومت او د پوهنې بنسټونه باید د خلکو د ډیجیټلي پوهې لپاره تعلیمي پروګرامونه جوړ کړي.

 د پام سیاست یا Attention Politics په اوسني ډیجیټلي عصر کې د افکارو کنټرول او عامه پوهاوي په بدلولو کې مهم رول لوبوي. په افغانستان کې د دې مفهوم اغېزې مثبتې او منفي دواړه دي. که خلک د دې مفهوم څخه خبر وي او د ځان ساتنې لارې چارې وکاروي، نو کولی شي د دې منفي اغېزې راکمې کړي او ډیجیټلي نړۍ په رغنده ډول وکاروي.

د موټر لپاره ټایرونو اخیستلو لارښود

Jan 01 2025, 12:17 pm Apr 22 2026, 09:01 pm

مخکې له دې چې تاسو د خپل موټر لپاره ټایرونه واخلئ، تاسو باید د لاندې معلومات سره بلد اوسئ.
تر ټولو مهم یې د تولید نیټه ده (کال او اونۍ) او همدارنګه هغه سرعت چې د موټر ټایر یې اداره کولی شي.
لکه:
د L خط معنی دا ده چې اعظمي سرعت چې څرخ یې اداره کولی شي 120 کیلومتره دی.
د M توری معنی 130 کیلومتره ده.
د N توری  معنی 140 کیلومتره ده.
د P توری معنی 160 کیلومتره ده.
د Q توری معنی  170 کیلومتره.
د R توری معنی 180 کیلومتره.
د H توری معنی دا ده چې کولی شي له 200 کیلومترو څخه ډیر حرکت وکړي.
د V خط معنی 240 کیلومتره ده.
په انځور کې د (2923) شمیره پدې معنی ده چې څرخ د 2023 په 29 اونۍ کې تولید شوی.
په نهایت کې ، د نوي ټایر تولید نیټه باید په ورته کال کې د دې تولید نیټه وي.
#ژباړه 
#اول_پوسټ

Before you buy tires for your car, you must know this information
The most important of which is the production date (year and week) and also the speed that the car tire can handle, as:
The letter L means the maximum speed that the wheel can handle is 120 km.
The letter M means 130 km.
The letter N means 140 km.
The letter P means 160 km.
The letter Q means 170 km.
The letter R means 180 km.
The letter H means that the wheel can handle more than 200 km.
The letter V means 240 km.
The number (2923) in the picture means that the wheel was manufactured in the 29th week of 2023.
Finally, the production date of the new tire must be the date of its production in the same year.

کور عایق کول House insulation Pashto

Jan 01 2025, 05:07 am Apr 22 2026, 05:52 am

👷  د کور عایق کول
House insulation
ایا غواړۍ چې په ګرمۍ کې مو کور یخ وي؟ ایا غواړۍ په یخنۍ کې مو کور ملایم ګرم وي؟ که داسې کور غواړۍ نو ددې ستونزې حل ډیر اسانه او ارزانه دي، د داسې کور د د جوړولو پرمهال په کې عایق وکاروۍ. د عایق په کارولو سره انرژي تولید ته اړتیا کمیږي چې له امله نه یواځي مالي سپما کیږي بلکې د دې سربیره چاپیریال ته د مضره ګازونو د لیږد مخنیوی هم کیږي.

عایق څه شي دی؟
معمولا د کوټې دننه تر 20 درجې سانتي ګرید پورې مناسبه تودوخه بلل کیږي، خو د دباندني چاپیریال د تودوخې دلوړیدو له امله د کوټې تودوخه لوړیږي او په ژمي کې برعکس د کوټې دوخې درجه ښکته راځي. که د باندې تودوخه لوړه وي نو د کوټې دننه تودوخه هم ورسره زیاتیږي او که چیرې د باندې تودوخه ټیټه وي نو د کوټې تودوخه هم ورسره ټيیږي.

د کوټې دننه تودوخې او باندني چاپیریال ترمنځ د تودوخې دا لیږد د دیوالونو، دروازو، کړکیو او بام له لارې ترسره کیږي. او که چیرې له باندني چاپیریال سره د کوټې دننه برخې د تودوخې د لیږد لارې او اړیکې پرې شي نو د تودوخې د لیږد پروړاندې به خنډ پیدا شي چې دیته عایق کاري وایي، هغه مواد چې د عایق په توګه کاریږي عایق مواد بلل کیږي. عایق کاري یواځې د تودوخې لپاره نه وي، عایق کاری کیدای شي د اواز، د بریښنا، زد نم د مخنیوی لپآره وي او یا هم د ضربې د مخنیوی لپاره وي.

بیلابیل ساختماني مواد د تودوخې د مقاومت بیلابیل قیمتونه لري. د بیلګې په توګه د m 0.100 کانکریټی بلاک د حرارتي مقاومت 0.55 K m²/W، د 0.013m پیړ پلستر حرارتی مقاومت 0.08 K m²/W دي. ددې لپاره چې کور پوره عایق شي باید د دیوالونو، منځنیو چتونو، بامونو، دروازو او کړکیو څخه د تودوخې د ضایع کیدو مخه ونیول شي. کله چې له یو ساختماني مادي لکه کانکریټ او خښتې څخه تودوخه تیره شي داسې مواد د تودوخې هادي بلل کیږي. هوا، کانکریټ او خښته د تودوخې ډیره ښه هادی دي.

ددې لپاره چې وداني د تودوخې پروړاندې عایق شي باید:
1️⃣ له دروازو څخه د تودوخې د ضایع کیدو مخه ونیول شي.
2️⃣له کړکیو څخه د تودوخې د ضایع کیدو مخه ونیول شي.
3️⃣ هغه برخې چې ښیښه په کې کارول شوي وي د غبرګو ښیښو (double glazing) سیستم وکارول شي.
4️⃣ د کړکیو توږل او ښکلي کول په سم ډول ترسره شي.
5️⃣د پوښښونو تر منځ که چیرې کوم تش ځای وي باید ډک کړای شي.
6️⃣د بام لاندې کوټي عایق کول.
7️⃣د اوبو ټانکۍ باید داسې پټه کړای شي 80mm جاکټ ور واغوستل شي.
 د سوړ دیوال لپاسه وچ دیوال وشي.
لومړی: د دیوالونو د عایق کول:
په یوې ودانۍ کې د تودوخې د ضایعاتو د مخنیوي لپاره د دیوالونو عایق کول په ځانګړي ډول د باندنیو دیوالونو عایق کول ډیر مهم رول لري. د دیوالونو عایق کول په درې ډوله ترسره کیږي.
1. له دننه څخه د دیوال عایق کول
inner leaf insulation
په دې ډول عایق کولو کې دیوال ته له دننه لوري څخه د عایق موادو یو قشر ورکول کیږي.
2. له باندې څخه ددیوال عایق کول:
Outer Leaf Insulation
په دې ډول عایق کولو کې دیوال ته له باندې لوري څخه د عایق موادو یو قشر ورکول کیږي.
3. دوه قشره منځ خالي دیوال:
Two Leaf Masonry Cavity Wall
معماري جوړونه هغه ده چې د مسالې په کارولو سره د وړو معماري واحدونو د یو ځای کولو څخه لاس ته راځۍ. دا معماري واحدونه کیدای شي د تیږو څخه وي، ډکې یا حجروي خښتې یا بلاکونه وي، دا دیوالونه کیدای شي د ودانۍ یوه برخه وي او یا هم ډکوونکي دیوالونو په شکل وي .په دې میتود کې ددیوال دوه قشرونه وي یو دننی او بل باندنی معمولا باندنی قشر ښایست لپاره هم کاري. دواړه قشرونه د یو فلز په واسطه سره داسې نښلول کیږي چې ترمنځ یې لږه تر لږه 50mm تشه پاتې شي.

که ددوه قشرونو ترمنځ فضا د عایق کوونکو موادو څخه مکمله ډکه وي نو په دې صورت کې عایق کوونکي مواد باید خپله هم د اوبو ضد وي داسې چې له باندي قشر څخه باید اوبه جذب نه کړي. عایق کول کیدای شي د دیوال جوړولو پرمهال د سلب ورکولو په شکل ترسره شي او یا هم په خالیګا کې همدلته جوړ شي. په ټولو حالاتو کې باید د قشرونو ترمنځ خالیګا شتون ونه لري.

دلته ددې خبرې یادونه ضرور ده چې د دوه قشرونو ترمنځ عایق مواد واچول شي نو هغه خالیګا باید په سمه توګه سیل یا پوخ کړای شي. که چیرې دا سیل نه کړای شي نو بیا کیدای شي له عایق موادو هوا تیره شي. د سیل کولو لپاره کیدای شي منرالی پښته وکارول شي.

نن سبا په مارکیت ډیر ارزانه عایق مواد پیداکیږي. ددې موادو هریو ډول خپلې ګټې او نیمګړتیاوې لري. د عایق موادو د کارولو پر مهال باید وکتل شي چې کوم ډول یې مناسب دی. د موادو غوره کولو په وخت د هغې نرخ، د هغې د R قیمت، په چاپیریال یې اغیز، د اواز عایق والی او یو شمیر نور فکتورونه په پام کې ونیول شي. د عایق موادو ډیری ډولونه شتون لري خو دلته یې له پنځو څخه یادونه کوو.
دویم: د بام عایق کول
کله چې دیوالونه عایق شول او د کوټونو لپاره د بام سلب واچول شو په دې صورت کې باید لومړی د بام سلب هموار شي، ددې لپاسه حرارتي عایق ورکول شي، وروسته پرې د اوبو ضد قشر ورکول شي.

دریم: د کړکیو اودروازو عایق
د کړکیو او دروازو د عایق کولو لپاره غبرګ ښیښه یې پلیټ میتود ضرور دی. په دې میتود کې دودانۍ ټولې هغه برخې چې ښیښه په کې ورکول کیږي ځانګړي چوکاټ په چمتو کولو سره غبرګې ښیښې ورکول کیږي .د ښیښو ترمنځ تقریبا تر 1.5cm پورې تشه پریښودل کیږي.

د عایق موادو ډولونه.
1️⃣فیبری ښیښه Fiberglass
فیبر ښیښه د عایق موادو تر ټولو زیات مشهور ډول دی چې په وروستیو وختونو کې ډیر کاریږي. د فیبرښیښه تر ټولو مهمه نیمګړتیا داده چې د لیږد پرمهال د ماتیدو ویره یې وي. څرنګه چې فیبرښیښه له ډیرو میده سلیکاني ذراتو، ښیښه یي پوډر او نریو تیره څوکو ټوټو څخه جوړیږي نو لیږدول یې ستونزمن وي که د خوندیتوب پوره وسایل (safety equipment) نه وي اغوستل شوي نو کیدای شي سترګو، سږو (lungs) او حتی پوستکی ته زیان رسوی. خو که داسې وسایل واغوستل شي نو د عایق کارۍ کارونه پرته له کومې پیښې سرته رسیدای شي. ښیښه یي فیبر یو نه سوزیدونکی عایق ماده ده، چې د R قیمت یې له 2.9 څخه تر 3.8 پورې دی. که څوک غواړي چې ارزانه عایق وکاروي نو دا یې تر ټولو ښه لاره ده.

2️⃣ منرالي وړۍ Mineral Wool
منرالي وړۍ څوډوله عایق کارۍ ته راجع کیږي. لومړی کیدای شي پشم شیشه یا ښیښه یې وړۍ وي کوم چې فیبرښیښه جوړښت لري او د ضایع شوو ښیښو د ټوټو له بیاځلې کارولو څخه لاس ته راځي .دویم کیدای شي ډبرین وړۍ یا سنګ پشم کوم چې له بذالت څخه جوړیږي. بلاخره کیدای شي ایره پشم یا ايره وړۍ وي کوم چې د اوسپنې په میلونو کې د ایرې په شکل لاس ته راځي. په امریکا کې ډیری منرالی پشم له ایره پشم (slag wool) وي. منرالي پشم د ضایع شوو موادو په توګه پیردل کیږي. ډیری منرالي پشم زیاتونکي مرکبونه نه لري څو هغه ته د اور پروړاندې مقاومت ورکړي. منرالي پشم سوزیدونکي (combustible) مواد نه دی. کله چې منرالي پشم له نورو موادو سره په ګډه وکارول شي، نو ډیر قوي د اور ضد عایق ترې جوړیږي. د منرالي پشم یا منرالۍ وړۍ د R قیمت له 2.8 څخه تر 3.5 پورې وي .

3️⃣ حجروي عایق مواد: Cellulose Insulation Material
حجروي عایق مواد یو ترټولو ښه ډول عایق مواد دي. حجروي عایق د ضایع شوو کاغذونو، مقوا (cardboard) او دیته ورته نورو موادو څخه جوړیږي. د حجروي عایق موادو قیمت 3.1 څخه تر 3.7 پورې دی.
وروستیو څیړنو ښودلې چې حجروي عایق د اور د تخریب په کمولو کې ډیر اغیزمن دی. نو ځکه حجروي عایق ډیر موثر او د اور پرضد ډیر ښه مقاومت ګڼل کیږي. سره له دي یو شمیر نیمګړتیاوې هم لري لکه یو شمیر خلک کیدای شي د ورځپاڼو د کاغذونو له ګرد سره حساسیت ولري.

4️⃣ پولي یوریتان فوم Polyurethane Foam
پولئ یوریتان د د عایق له مهمو شکلونو څخه یو دی، نن سبا د پولي یوریتان په فوم کې کلورو فلورو کاربن یا CFC ګاز ډیر کاریږي. ددې کارول ددې زمینه برابروي څو د اوزون په طبقه کې تخریب کم شي. ددې ګاز وزن کم وي چې تقریبا په یو فوټ مکعب کې دوه پونډ مکعب یا (2 lb/ft^3) کیږي. ددې موادو دR قیمت هم په هرانچ پیړوالي کې R-6.3 کیږي. دا ډول عایق مواد د اور ضد هم دي

5️⃣ پولي ایسترین: Polystyrene
پولې ایسترین یا ستایرو فوم (Styrofoam) د اوبو ضد حرارتي پلاستیکي سفنج یا فوم دی کوم چې د اواز او تودوخې یو ښه عایق دی. دا په دوه ډوله دی EPS او XEPS چې دی وروستی ته سټآیرو فوم هم وایي. ددې دواړو توپیر په قیمت او کارکولو کی دی. د XEPS قیمت زیات دی او د R قیمت یې تر 5.5 پورې دی په داسې حال کې چې د EPS لپاره د R قیمت 4 دی. سفنج د بلاکونو په شکل جوړیږي کوم چې د دیوال لپاره یو ښه عایق دی. دا ډول سفنج یا فوم سوزیدونکی دی او باید د اور ضد موادو په واسطه پوخ کړای شي چې دی پوخ ته HBCD یا هکزابرومو کلوډیکان (Hexabromocyclododecane)هم وايي.

6️⃣ د عایق یو شمیر نورډولونه.
د پورته عایق موادو سربیره نور ماد هم شته چې د عایق په توګه کاریږي لکه میږو وړۍ، پمبه او بوس (straw).

د عایق بیلا بیل شکلونه وجود لري، چې هر یو یې بیا خپل خپل خصوصیات لري. نظر خصوصیاتو ته موندل کیدای شي چې کوم یو د کوم ضرورت لپاره غوره دی. دلته یوه لنډه کتنه کوو:
1️⃣ایروجل تر ټولو قیمتي مګر په ورته وخت کې ترټولو ښه ډول دی.
2️⃣ د فیبر ښیښه تر ټولو ارزانه دی مګر سمبالول او لګول یې پوره احتیاط غواړي.
3️⃣ منرالي وړۍ موثره ده مګر د اور مقاومت نشي کولی.
4️⃣ حجروي د اور ضد، چاپیریال سره برابره او موثره ده خو کارول یې سخت دی.
5️⃣ پولي یوریتان ښه عایق تولید دی مګر ستونزه داده چې چاپیریال سره سمون نه خوري.
6️⃣ پولي ایسترین یومتنوع عایق ماده خو ستونزه داده چې خوندیتوب یې ډاډمند نه دی.

د عایق موادو د تشریح وړ خصوصیات:
Desirable characteristics for insulation materials

حرارتي هدایت: Thermal conductivity
ښه عایق مواد هغه دي چې تر ټولو ټیټ حرارتي هدایت قابلیت ولري، څو د تودوخې د لیږد ټول ضریب مقدار راکم کړي. داسې به لږو عایق موادو ته ضرورت وي. وچ او متراکم ګاز هم یو له عایقونو شمیرل کیږي. د عایق په موادو کې د عایق خاصیت په موادو کې دننه ګاز او ګاز د پاکټونو په مالومولو سره پیداکیږي. څومره چې د موادو د حجرو شمیر زیات او سایز یې کم وي هومره به د موادو حرارتي هدایت (conductivity) کم وي. دا حجرې باید یوله بله سره نښتې نه وي ځکه په هغې حالت کې تودوخې لیږد (convection of heat) ته اجازه ورکوي.

لمدبل - تبخیر نفوذ قابلیت: Moisture-vapour permeability
تر ټولو ښه عایق مواد باید د لمدبل - تبخیر د نفوذ ټیټ قابلیت ولري. په دې سره به د اوبو جذب کم شي. د موادو تراکم او رژیدل به کم شي.

مقاومت/نصبولResistance/installation features
عایق مواد د اوبو، محلولونو او کیمیاوي موادو ضد وي. دا مواد باید دوامداره وي او خپل د عایق والي خاصیت زر له لاسه ورنه کړي. عایق مواد باید په اسانه نصب شي، کم وزن ولري او په اسانه سمبال شي. د عایق موادو د نصبولو لپاره باید عادي وسایل وکارول شي. عایق مواد باید نه بوی ورکړي او نه هم بوی جذب کړي.

د خوندیتوب تګلاره: Safety features
عایق مواد باید نه شغله ورکونکي وي او نه هم چادونکي وي. کله چې عایق مواد سوزي، نو تر لاسه شوي محصول یې باید زهري خواص ونه لري.

د تودوخې د لیږد شکلونه: Heat transmission modes
دا مهمه ده چې پوه تودوخه کوټې ته څنګه دننه کیږي. تودوخه د هدایت، حرارتي لیږد او تشعشع له لاري او یا هم ددې واړو له یو ځای کیدو انتقالیږي. همیش تودوخه له ګرم محیط څخه سوړ محیط ته انتقالیږي. که د عایق دننه برخه یا کوټه سړه وي نبست د باندې محیط ته نو له کوټې څخه سړه د باندې راوځي.

څومره چې د کوټې دننه او د باندې د تودوخې توپیر زیات وي، هومره به یې د لیږد جریان تیز وي.

هدایت: Conduction
په دې شکل کې، تودوخه له جامد، مایع او یا ګاز څخه په موادو کې له یو مالیکول څخه بل مالیکول ته تیریږي. د تودوخې د هدایت لپاره دا ضرور ده چې د ذراتو تر منځ فزیکي تماس او د تودوخې توپیر وي. نو حرارتي هدایت د تودوخې د جریان د چټکتیا اندازه کول دي، له یوې ذرې نه بلې ذرې ته.

حرارتي انتقال: Convection
په دې شکل کې تودوخه هغه وخت انتقال کوي کله چې ګرمه شوې د هوا/ګاز او یا مایع له یوځای بل ځای ته حرکت کوي او تودوخه هم ځان سره لیږوي. د تودوخې د لیږد مقدار د حرکت کوونکو مایع، ګاز په تودوخې او جریان مقدار پورې اړه لري.

تشعشع: Radiation
تودوخه د رڼا په شکل، شعاع او نورو برقي څپو په بڼه انتقالیږي، دا انرژي له ګرم وجود پیل کیږي او یوازي له شفاف محیط څخه مکمل تیریدای شي، اتوموسفیر، ښیښه او راڼه مواد په کافي اندازه تودوخه تیروي.

د تودوخې انرژې: Heat energy
یو کیلو کالوري 1 kcal هغه مقدار تودوخه یا انرژي ده چې د یو کیلوګرام اوبو تودوخه تر یو سانتي ګرید پورې پورته کړي. په SI سیستم کې د انرژۍ واحد ژول دی.

یو کیلو کالوري تقریبا مساوي ده له 4.18 kJ سره یو بل واحد هم ورته کاریږي چې Btu بلل کیږي.

حرارتي هدایت: Thermal conductivity
که په ساده ډول یې تعریف کړو و د موادو هغه ظرفیت دی چې د هغې له کتلې څخه تودوخې ته هدایت ورکوي. ټول عایق مواد او نور مواد هدایت خپل خپل قیمتونه لري چې له مخې یې د عایق والي موثریت پیدا کوي. هغه مقدار انرژي یا تودوخه ده چې په واحد د وخت کې د موادو د واحد پیړوالي په واحد مساحت کې انتقال شي، کله چې دتودوخې توپیر موجود وي. حرارتي هدایت په kcal m-1 °C-1, Btu ft-1 °F-1 سره او د واټ په سیستم کې (W) m-1 °C-1 سره ښودل کیږي.
---------------------------
برای دریافت پی دی اف #PDF وارید لینک زیر شوید:
https://t.me/civilengineeringissues
لینک وات سب
https://whatsapp.com/channel/0029Vaagewl4Y9luOJoYoD16
----------------
#کانکریت #سنگ  #خشت #سیخ @followers #موضوعات_انجنیری #ساختمان #ساختمانی #ساختمانسازی #پلاک #پلان #سرک #کتاب #مراقبت #انجنیرنظارت_کننده_ساختمان_کیست_وچه_نقشی_در_نظارت_ساختمان_دارد
#عایق #عایق_کاری #عایق_کاری_خانه #عاییق_کول

د پوهې درې اساسي مرحلې

Dec 12 2024, 05:53 am Apr 22 2026, 07:45 pm

د ماشوم نړۍ ته راتګ د یوې تشې پاڼې په څېر دی، یو سپین کاغذ چې د ژوند چاپېریال پرې خپل اغېز پرېږدي. هغه څه چې ماشوم یې په کور، ښوونځي او ټولنه کې زده کوي، د هغه لومړنۍ پوهه او شخصیت جوړوي. دا زده کړې ښې هم کېدای شي او بدې هم، ځکه ماشوم له وړاندې د انتخاب ځواک نه لري. خو کله چې انسان ځواني ته ورسيږي، هغه په ارادي ډول د زده کړې توان ترلاسه کوي. له دې وروسته د هغه د ودې سفر خپله په انتخاباتو، تحلیل او زده کړو پورې تړلی وي.

کتابونه د پوهې د نړۍ لومړنۍ دروازې دي. که غواړې نړۍ درک کړې، که غواړې خپلې کمزورۍ پیاوړې کړې او که غواړې د یو ښه ژوند لپاره ښه لارې چارې زده کړې، نو کتابونه د سفر پیل دی. په کتابونو کې د زرګونو کلونو تجربې او پوهه خوندي ده. هره پوښتنه چې لرې، هره موضوع چې زده کول غواړې، هر ځواب چې دې لټولی دی، په کتابونو کې یې موندلی شې.

کله چې موږ کتاب لولو، زموږ د تحلیل او فکر کولو وړتیا لوړېږي. د یوه کتاب لوستل یوازې د معلوماتو ترلاسه کول نه دي؛ دا د فکر کولو تمرین دی. کتاب موږ ته مرسته کوي چې هر څه وڅېړو، خپلې زاویې ورکې پیدا کړو او د ژوند په بیلابېلو اړخونو کې خپله لاره معلومه کړو.

د پوهې درې مرحلې

د ژوند په بېلابېلو پړاوونو کې د پوهې ترلاسه کولو لارې بیلابیلې دي:

   1.   لومړنۍ مرحله – کتابونه:

په پیل کې، کله چې ډېر امکانات نه لرو، کتابونه زموږ ملګري وي. ښه کتابونه لوستل موږ د ژوند د مختلفو اړخونو په اړه پوهوي او د نړۍ له پرمختګونو سره بلدتیا راکوي.

   2.   دویمه مرحله –مشاهده، ګرځیدنه او سفر:

کله چې امکانات برابر شول، سفر وکړه. نړۍ وګوره، د بیلابیلو کلتورونو او خلکو تجربې ووینه، ترڅو د خپل فکر زاویې نورې هم پراخې کړې. سفر د ژوند هغه کتاب دی چې هر څپرکی یې د زده کړې نوی درس لري.

   3.   درېیمه مرحله – عملي تجربه:

تر ټولو غوره زده کړه د عمل له لارې ده. هغه څه چې دې په کتابونو کې زده کړي او د سفرونو په اوږدو کې لیدلي، په عمل کې یې تجربه کړه. ژوند هغه وخت په ریښتینې توګه زده کېږي چې خپله یې تجربه کړی.

پایله

د پوهې سرچینه یوازې کتابونو یا تجربو پورې تړلې نه ده، بلکې د یو انسان د زده کړې اراده غواړي. هغه څوک چې غواړي ځان بدل کړي، د کتابونو د نړۍ له حکمتونو یې پیلوي، سفرونو کې یې ګوري او ژوند کې پرې عمل کوي. نن یې له کتابونو پیل کړه، سبا سفر وکړه او بله ورځ یې عملي تجربه کړه.