په افغانستان کې د ملي پروژو تطبیق وړاندې احتمالي ننګونو ته پام اړین دي
عمران اختر
په افغانستان کې د کونړ سیند د برښنا بند، په نیمروز ولایت کې د کمال خان، هرات کې د پاشدان او په کابل کې د شا عروس بندونه، د فرخان ورسج او کابل لوګر دویم لاین سړکونه او د خوست او تخار هوايي ډګرونه، د قلعه نو د اوبو رسونې او بادغیس بند، د مزار شریف د تخته پل او شبرغان د څښاک اوبو پروژه، ۱۴ ولایتونو کې ښارګوټي او علي آباد روغتون کې د سرطاني ناروغیو درملنې پروژې د هېواد د پرمختګ لپاره په ځانګړې توګه د صنعت، کرنې، اقتصاد، سوداګرۍ، سیاحت او ملي امنیت په برخو کې د پام وړ اهمیت لري. په هرصورت، دا مهمه ده چې دې هڅو ته د احتمالي ننګونو په پام کې نیولو سره چې کیدای شي رامنځته شي، نظر کې ونیول شي. افغانستان د هغو پروژو تاریخ تجربه کړی چې د اوږدمهاله پایښت د مناسبې ارزونې پرته پیل شوي، چې پایله یې له خنډ او ځنډ سره مخ شوي. د دې مقالې موخه یادو پروژو په برخه کې د مهمو ننګونو تحلیل کول دي، د دې مسلو د حل کولو په اهمیت ټینګار شوي ترڅو د پروژو بریالي تطبیق او اوږدمهاله پایښت ډاډمن کړي.
1. سیمه ایزه سیالۍ: افغانستان د ګاونډیو هیوادونو او سیمه ایزو قدرتونو په ګډون د مختلفو هیوادونو ترمنځ د سیمه ایزو سیالیو ډګر دی. دا هیوادونه اکثرا متضاد ګټې لري او د ستراتیژیکو، سیاسي او اقتصادي دلایلو له مخې په افغانستان کې د نفوذ هڅه کوي. د هیوادونو سیالي کولی شي په بیلابیلو لارو څرګند شي، لکه د سیالي ډلو ملاتړ یا نیابتي جګړې.
2. ترهګریزې کړنې: افغانستان له ډېرو کلونو راهیسې د ترهګرۍ له کړنو ځپلی دی. په هېواد کې بېلابېلې ترهګرې ډلې فعالې دي، چې د ترهګرۍ دغه کړنې په افغانستان کې د بې ثباتۍ او ناامنۍ لامل شوي دي.
3. په هیواد کې سیاسي کړکیچ: افغانستان ډیری سیاسي بحرانونه تجربه کړي چې د واک د مبارزې، د سیاسي ډلو مبارزې، او د ریژیمونو بدلون یې ښکاره مثالونه دي. دا بحرانونه اکثرا د مشرتابه پر سر شخړې، د فساد تورونه، او د هیواد د سمت په اړه اختلافات او ګڼ شمیر نور مسایل رانغاړي. سیاسي بې ثباتي کولی شي د حکومت اغیزمنتوب کمزوری کړي او د نورو ننګونو په حل کې د پرمختګ مخه ونیسي.
4. د اسلامي امارت په رسمیت پیژندنه: د "اسلامي امارت" اصطلاح هغه نوم ته اشاره کوي چې په افغانستان کې د طالبانو د پخواني واکمنۍ پر مهال له 1996 څخه تر 2001 پورې کارول کیده. د طالبانو له بیا راژوندي کیدو او په 2021 کې د کابل له نیولو وروسته، په دې اړه پوښتنې راپورته شوې. دا چې ایا نړیواله ټولنه به د دوی حکومت په افغانستان کې د مشروع واک په توګه په رسمیت وپیژني. د اسلامي امارت په رسميت پيژندل په ديپلوماتيکو اړيکو، مرستو او د هيواد په نړيوال دريځ اغيز لري.
5. د نړیوالو مرستو نشتوالی: افغانستان د خپلو پرمختیایي، امنیت او بشري اړتیاوو لپاره په نړیواله کچه په مرستو تکیه کړې ده. په هرصورت، د مرستو جریان متناسب دی، او د اغیزمنتیا او سمې ګټې اخیستنې په اړه اندیښنې شتون لري. د بهرنیو ځواکونو وتل او په افغانستان کې سیاسي بدلونونو وضعیت نور هم پېچلی کړی او د نړیوالو مرستو د کمېدو لامل یې د هېواد پر ثبات او پرمختګ ناوړه اغېز کړی دی.
6. کمزوری اقتصاد: د افغانستان اقتصاد د پام وړ ننګونو سره مخ دی. دا په پراخه کچه په کرنې پورې اړه لري، په نورو سکتورونو کې ورته حالت برعکس دي. سیاسي بې ثباتي، اداري فساد او د زیربناوو نشتوالی د اقتصادي ودې او پانګونې مخه ډب کړې ده. ضعیف اقتصاد د بې وزلۍ، بیکارۍ او ټولنیزې ناکراریو سره مرسته کوي، چې د هیواد ننګونې لا پسې زیاتوي.
7. د ډیورنډ کرښه: د ډیورنډ کرښه د افغانستان او پاکستان تر منځ 2,640 کیلو متره پوله ده چې په 1893 کې د برتانوي استعماري چارواکي سر مورټیمر ډیورنډ لخوا تاسیس شوه. دا پوله د افغانستان او پاکستان تر منځ د لانجې سرچینه ده، چې افغانستان یې د خپل مشروعیت سره مبارزه کوي. دې مسلې د دواړو هېوادونو اړیکې خړې پړې کړې او پر امنیت، د پولې په اوږدو کې تګ راتګ او سیمه ییز ثبات یې اغېزمن کړی دی.
8. د ملي پوهاوي او عامه پوهاوي نشتوالی: افغانستان د ملي هویت د قوي احساس د رامنځته کولو او د خپلو وګړو ترمنځ د عامه پوهاوي د لوړولو په برخه کې له ننګونو سره مخ دی. قومي وېش، بې سوادۍ، زده کړو ته محدود لاس رسی او روانه سیاسي بې ثباتي د یو همغږي ملي شعور د پراختیا مخه ډب کړې ده. د ملي او عامه پوهاوي نشتوالی کولی شي د ټولنیز یووالي، سیاسي ګډون او اغیزمنې حکومتولۍ لپاره هڅې خنډ کړي.
9. په پاکستان کې سیاسي بې ثباتي: د افغانستان په ګاونډ پاکستان کې سیاسي بې ثباتي کولای شي پر افغانستان ناوړه اغیزې ولري. داخلي سیاسي شخړې، ضعیفه حکومتداري او په پاکستان کې د ګټو سیالي کولی شي د افغانستان په ګډون د سیمې پر تحرک او ثبات اغیز وکړي. په پاکستان کې سیاسي بې ثباتي هم کولای شي د دواړو هېوادونو اړیکې خرابې کړي او امنیت او د پولې په اوږدو کې تګ راتګ اغېزمن کړي.
10. د افغانستان د سیاسي نظام راتلونکی برخلیک: واک ته د طالبانو په راتګ سره د افغانستان د سیاسي نظام راتلونکی برخلیک ناڅرګند دی. د ډموکراسۍ، بشري حقونو او ټولشمولیت ته د طالبانو د ژمنتیا په اړه اندیښنې شتون لري. نړیواله ټولنه او کورني شریکان د طالبانو حکومتولۍ او تګلارې له نږدې څاري ترڅو معلومه کړي چې افغانستان به کوم لوري ته ځي او آیا د ټاکنو پر اساس او ټول شموله سیاسي نظام به ولري.
11. په پاکستان کې د ترهګرو ډلو اتحاد: افغانستان د هغو ترهګرو ډلو د اتحاد له ننګونو سره مخامخ دی چې د پاکستان له خاورې فعالیت کوي. ډيرو اورپکو سازمانونو په ګډون دغه ډلې په پاکستان کې خوندي ځالې لري او په افغانستان کې ناامنې رامنیځته کولای شي. دا اتحاد د افغانستان لپاره یو امنیتي ګواښ دی او د سیمې د ثبات لپاره هڅې پېچلې کوي.
12. د افغانستان په اړه د امریکا راتلونکې سیاسي پالیسي: د افغانستان په اړه د امریکا راتلونکې سیاسي پالیسي اوس ناڅرګنده ده. په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته، امریکا خپل تمرکز په دغه هېواد کې له مستقیم پوځي ښکېلتیا څخه اړولی دی. په هرصورت، متحده ایالات ممکن د افغانستان په سیاسي پرمختګونو کې ډیپلوماتیکي ښکیلتیا، مرستې، او نفوذ ته دوام ورکړي. د پالیسۍ ځانګړې کړنلاره به په مختلفو عواملو پورې اړه ولري، په افغانستان کې د بدلیدونکي وضعیت او په سیمه کې د متحده ایالاتو ستراتیژیکو ګټو په شمول هرڅه ناڅرګند دي.
13. په سیمه کې یوه نوې سړه جګړه: په سیمه کې د یوې نوې سړې جګړې احتمال په سیمه کې د لویو قدرتونو تر منځ د جیو پولیټیکل رقابت د زیاتوالي احتمال په ګوته کوي. د افغانستان ستراتیژیک موقعیت او تاریخي اهمیت د سیالو ګټو لپاره د جګړې د ډګر په توګه دا د لوی جیو پولیټیکل مبارزو لپاره یو احتمالي فلش نقطه ګرځوي. یوه نوې سړه جګړه کېدای شي د امریکا، چین، روسیې او سیمه ییزو قدرتونو په څېر هېوادونه په افغانستان او ټوله سیمه کې د نفوذ او د خپلو ګټو د تعقیبولو په لټه کې شي. دا کیدای شي د سیمه ایز ثبات، امنیت او د افغانستان په راتلونکي کې د پام وړ اغیزې ولري.