په معاصر عصر کې ځیرک تلفونونه او ټولنیزې رسنۍ د انسان د ورځني ژوند مهمه برخه ګرځېدلې ده. که څه هم دا وسایل د معلوماتو ترلاسه کولو، زدهکړو، اړیکو او کاروبار لپاره پراخ فرصتونه برابروي، خو د هغوی زیات او غیر متوازن استعمال د ذهني، رواني، ټولنیزو او تعلیمي ستونزو سبب هم کېدای شي. څېړنې ښيي چې د ټولنیزو شبکو خبرتیاوې او دوامداره پیغامونه د انسان د دماغ یو داسې سیستم فعالوي چې له مخې یې د موبایل د بیا بیا کتلو عادت پیاوړی کوي. له همدې امله د رسنیو د سالم او متوازن استعمال اړتیا تر بل هر وخت زیاته احساسېږي.
د ډیجیټلي ټکنالوژۍ چټک پرمختګ د انساني ژوند په بېلابېلو برخو کې ژور بدلونونه راوستي دي.
ځیرک تلفونونه ، فیسبوک، ایکس (پخوانی ټویټر)، انسټاګرام، ټیک ټاک او نورې ټولنیزې شبکې د اړیکو، معلوماتو او تفریح مهمې سرچینې ګرځېدلې دي.
نن ورځ ډېر خلک د ورځې لسګونه ځله خپل موبایل ګوري، آن هغه وخت چې کوم مهم پیغام هم نه وي راغلی. دا حالت د دې ښکارندوی دی چې رسنۍ یوازې د معلوماتو وسیله نه ده پاتې شوې، بلکې د انسان پر چلند او ورځني عادتونو یې هم ژوره اغېزه کړی.
د رسنیو د زیات استعمال لاملونه
د رسنیو د تړاو یا Media Dependency Theory له مخې، هغه وخت چې خلک د خپلو اړتیاوو د پوره کولو لپاره پر رسنیو ډېره تکیه وکړي، د رسنیو استعمال هم زیاتېږي.
د رسنیو د زیات استعمال مهم لاملونه عبارت دي له:
1. د معلوماتو او خبرونو ترلاسه کول.
2. تفریح او د خالي وخت ډکول.
3. له دوستانو او کورنۍ سره اړیکې ساتل.
4. زدهکړې او علمي موادو ته لاسرسی.
5. آنلاین کاروبار او د کار فرصتونه.
6. د ټولنیز شهرت او منلو اړتیا.
په افغانستان کې ځوانان تر ډېره د اړیکو ساتلو، خبرونو ترلاسه کولو، زدهکړو، تفریح او آنلاین فعالیتونو لپاره له ټولنیزو رسنیو استفاده کوي.
د رسنیو د زیات استعمال ذهني او رواني اغېزې
څېړنو څرګنده کړې چې د ټولنیزو رسنیو دوامداره استعمال د انسان پر رواني روغتیا اغېز کولی شي.
مهمې اغېزې:
1. اضطراب او خپګان:د نورو خلکو له ژوند سره دوامداره پرتله کول د کم ارزښتۍ احساس رامنځته کوي.
2. د نوموفوبیا (Nomophobia) رامنځته کېدل:دا هغه حالت دی چې یو شخص د موبایل له لاسه ورکولو یا د انټرنېټ له پرې کېدو ویره او اضطراب احساسوي.
3. د خوب ګډوډي:د شپې له خوا د موبایل استعمال د خوب کیفیت کموي.
4. ذهني ستړیا:د معلوماتو زیات حجم د دماغ د ستړیا او فشار سبب کېږي.
د زدهکړو او کاري فعالیتونو پر کیفیت اغېزې
د ټولنیزو رسنیو دوامداره استعمال د تمرکز کچه کموي. کله چې یو زدهکوونکی یا کارکوونکی په وار وار خپل موبایل ګوري، د هغه فکري تسلسل ماتېږي.
مهمې پایلې:
1. د مطالعې وخت کمېدل.
2. د حافظې د فعالیت کمزوري کېدل.
3. د تعلیمي لاسته راوړنو کمېدل.
4. د کار د کیفیت او تولید کمښت.
5. د ژور فکر او تحلیل وړتیا کمزوري کېدل.
د ټولنیز زدهکړې (Social Learning) نظریه څرګندوي چې خلک د رسنیو له لارې چلندونه، ارزښتونه او عادتونه زده کوي او وروسته یې تقلیدوي.
د کورنۍ او ټولنیزو اړیکو اغېزې
که څه هم رسنۍ د لرې واټن اړیکې اسانه کوي، خو زیات استعمال یې د مخامخ اړیکو کیفیت اغېزمنوي.
منفي اغېزې:
1. د کورنۍ د غړو ترمنځ د خبرو اترو کمېدل.
2. د عاطفي اړیکو کمزوري کېدل.
3. د ټولنیز انزوا احساس.
4. د کورنۍ د ګډ وخت کمښت.
نن سبا ډېرې کورنۍ په یوه خونه کې ناستې وي، خو هر غړی په خپل موبایل کې بوخت وي؛ فزیکي نږدېوالی شتون لری، خو عاطفي واټن زیات شوی وي.
د رسنیو روږديتوب نښې
د رسنیو روږديتوب هغه حالت دی چې یو شخص د ټولنیزو شبکو له استعمال پرته د ناراحتۍ احساس وکړي.
مهمې نښې:
1. په دوامداره توګه د موبایل کتنه.
2. د خبرتیاوو انتظار کول.
3. د موبایل نه شتون پر مهال اضطراب.
4. د مطالعې، کار او کورني ژوند له مسؤلیتونو غفلت.
5. د استعمال د وخت کنټرول نه لرل.
6. د مخامخ ټولنیزو فعالیتونو کمېدل.
د والدینو او ښوونکو رول
والدین او ښوونکي د رسنیو د سالم استعمال په ترویج کې مهم رول لري.
د تنظیم لارې:
1. د استعمال لپاره د وخت ټاکل.
2. د تعلیمي او ګټورو محتواوو هڅول.
3. د کورنۍ ګډ فعالیتونه زیاتول.
4. ماشومانو ته د رسنیز سواد (Media Literacy) زدهکړه ورکول.
5. د خوب پر مهال د موبایل محدودول.
6. د ورزش او مطالعې لپاره وخت ځانګړی کول.
سپارښتنې
د رسنیو د سالم او متوازن استعمال لپاره لاندې سپارښتنې مهمې دي:
1. د ورځني استعمال لپاره مشخص وخت وټاکل شي.
2. غیر ضروري خبرتیاوې (Notifications) بندې شي.
3. د کورنۍ لپاره له موبایل پرته ځانګړی وخت وټاکل شي.
4. مطالعه، ورزش او ټولنیز فعالیتونه زیات شي.
5. د خوب څخه مخکې د موبایل استعمال محدود شي.
6. د ټولنیزو رسنیو پر ځای مخامخ اړیکو ته لومړیتوب ورکړل شي.
7. د رسنیو د محتوا د ارزونې او تحلیل مهارتونه پیاوړي شي.
سمارټ فونونه او ټولنیزې رسنۍ د معاصر ژوند نه بېلېدونکې برخه ګرځېدلې ده. دا وسایل د زدهکړو، اړیکو او اقتصادي فعالیتونو لپاره ارزښتناک فرصتونه برابروي، خو د هغوی زیات استعمال د ذهني روغتیا، تمرکز، زدهکړو او ټولنیزو اړیکو پر کیفیت منفي اغېزې لرلی شي. له همدې امله اړینه ده چې افراد، کورنۍ او ښوونیز بنسټونه د رسنیو د متوازن استعمال فرهنګ ته وده ورکړي، څو ټکنالوژي د انسان د ژوند د اسانتیا وسیله وي، نه دا چې د هغه پر وخت، پام او اړیکو واکمنه شي.
