ناگفته های جنبش روشنفکری افغانستان

سخن نویسنده

                                    «ملت افغانستان بعد از هر غسل خون و آتش،

                              دوباره همان پیراهن چرکین گذشته را به‏تن مى‏کند.»

                                                                         «میرغلام محمد غبار»

 بود یا نبود روشنفکر «افغان» محل سؤالات جدی است:

ـ     آیا در جامعۀ افغانستان قشری روشنفکری پا گرفته است یا خیر؟ 

=    از یک نظر بله، از دیگر نگاه خیر!

بله، چون بودند و هستند سلول‏های که ادعای روشنفکری داشتند و دارند.

نه، به‏خاطر این‏که در جامعۀ افغانی تا هنوز طبقۀ متوسط بورژوا و قدرتمند به‏وجود نیامده و خرده بورژوازئ نوپای موجوده به‏قدری ضعیف است که کم‏ترین نقشی در تبیین و تعیین خط السّیر جامعۀ افغانی دارد... روشنفکر لزوماً در جوامع متوسط شهری ظهور می‏کند و ما در افغانستان شهرهای توسعه‏یافته نداریم. 

طبیعت سخت افغانستان همچنان‏که در برابر کشورگشایان مقاوم است، در برابر رشد مدنیت و پذیرش افکار جدید هم یکی از موانع است. طبیعت خشن، انسان‏های نا منعطف می‏پروراند. دراین مورد دربخش چهارده‏هم بیش‏تر سخن خواهیم گفت.

باز هم نه، به‏خاطر این‏که روشنفکر در جامعه‏ی ظهور می‏کند که در آن حد لازمی از درک و فهم منافع مشترک و انسجام و همنوایی برای نیل به‏خواسته‏های مشترک به‏وجود آمده باشد؛ به‏بیان ساده: «ملت» شکل گرفته باشد و ما در افغانستان این را نداریم. در افغانستان جزایر انسانی وجود دارند که تا هنوز به‏خواسته‏های مشترک نرسیده‏اند، هربخشی مطالبات خاص خود را دارد.   

 در چنین اوضاع و شرائط است که باید بپذیریم «روشنفکر افغان بذرى در شوره‏زار است» به‏تعبیرى فرزند ناخلف و نابه‏هنگام زمان است. شاید هم به‏‏دلیل نبود یا کمبود منابع روشنفکرزا در کشور، بتوان گفت «روشنفکر افغان، جنین مرده در رحم است؛ یا مولودى نارس و ناقص‏الخلقه مى‏باشد» 

هرچه بگویی از این‏ها فراتر نیست. زیرا بنا به‏دلائل پیش‏گفته، رشد و بلوغ نداشته؛ هم در شناخت از جامعۀ خود، هم در تولید «فکر» هم در تشخیص جایگاه واقعى خود، هم در امر برقرارى تماس با مخاطبان و هم در امر مسئولیت‏پذیرى نسبت به‏کنش و منش خویش، همواره مشکل داشته است...او تنها یک گنگ خواب دیده است. آواز او عاریتی است و بانگش هم نا مفهوم، نا به‏هنگام، نارس، ناقص! 

 مع‏‏الوصف، با این هم نباید از حق گذشت که مدعیان روشنفکری در این راه قربانیانی هم داده‏اند. از محرومیت، زندان، شکنجه، رنج، آواره‏گی، گرسنه‏گی... گرفته تا چوبۀ‏دار و میدان تیر را دیده‏اند. به‏گفتۀ عطار نیشابوری در منطق الطیر: 

صد هزاران سر در این ره گوى شد

بس که خون‏ها زین طلب در جوی شد 

خون‏های بسیار پاکی در این راه به‏زمین ریخته است، اما این خون‏ها هدر رفته و ره‏آورد چندانی نداشته! تلاش‏ها ناکام بوده! این باید دلائلی داشته باشد که چرا ما بهای هرچیز را چندبار و بیش از آن چه است، می پردازیم؟ 

از وارثان این‏خون‏ها هم می‏گوئیم، همان‏ها که امروزه مدعیان دروغین روشنفکری هستند ... چه‏ آسان توانستند ‏الفبای روشنفکری را به‏ابتذال بکشانند!

... برای چندمین بار ثابت شد که افغانستان چگونه مدفن مفاهیم عالئ انسانی و مزبلۀ گفتمان‏های فاخر بشری است! اسلام، سوسیالیسم، دموکراسی، روشنفکری، حقوق بشر... در این سرزمین به‏خاک خورده‏اند.

  کتاب حاضر «سیاه قلم عیب و هنر جنبش روشنفکری افغانستان» است که  این‏جنبش را در چهار سطح به‏بررسى گرفته است:

 ۱  ـ   عصر پیش ‏مکاتب (با هدف  مشروطه ‏خواهى)؛

 ۲  ـ   عصر مکاتب  (با اهداف برابرى ‏طلبانه)؛

 ۳  ـ  عصر فرامکاتب  =  انفجار اطلاعات، لیبرال دموکراسى، زندگئ آگاهانه بر مبناى رقابت آزاد... که کشور ما توانایی استفاده از آن را نداشت. 

۴  ـ عصر معامله‏گری، خودفروشی، دیگرفروشی، شووینیسم، فریب، فساد و خیانت با نقاب و شعار روشنفکری!