په افغانستان کې د سروې انجینرۍ تاریخچه
له پخوانیو ځمکنیو اندازهګیریو څخه تر عصري ټکنالوژۍ پورې
سریزه
سروې انجینري (Survey Engineering) د هر هېواد د ساختماني، عمراني، جغرافیایي او اقتصادي پرمختګونو له مهمو بنسټونو څخه ده. د سړکونو، پلونو، بندونو، ودانیو، کانونو، کرنیزو ځمکو او ښارونو په جوړولو او پراختیا کې د سروې انجینرانو رول اساسي اهمیت لري.
افغانستان د خپل ځانګړي جغرافیایي موقعیت، غرنیو سیمو، پراخو دښتو او تاریخي ښارونو له امله له پخوا څخه د ځمکې د اندازهګیرۍ او نقشې جوړونې اړتیا لرله. د وخت په تېرېدو سره دا علم له ساده وسایلو څخه عصري جیودیزي، GPS، GNSS، Total Station، GIS، Drone Survey او LiDAR ټکنالوژیو ته پرمختګ کړی دی.
۱. د سروې انجینرۍ پخوانۍ دوره
په افغانستان کې د ځمکې اندازهګیري د پخوانیو تمدنونو له عمراني فعالیتونو سره تړاو لري. په بلخ، بامیان، هرات، غزني او کابل کې د ښارونو، کلاګانو، کانالونو، کرنیزو ځمکو او ودانیو د جوړولو لپاره هندسي اندازهګیري او د ځمکو د حدودو معلومول اړین وو.
په هغه وخت کې له ساده اندازهکوونکو وسایلو، عملي تجربو او هندسي محاسبو څخه استفاده کېده. د ځمکو مساحت معلومول، د اوبو لګولو کانالونو مسیر ټاکل او د ودانیو لپاره د مناسبو ابعادو اندازهګیري د دې فعالیتونو مهمې برخې وې.
۲. د معاصرې نقشهبردارۍ پیل؛ ۱۹۵۰–۱۹۶۰
د افغانستان د معاصرې سروې او نقشهبردارۍ پرمختګ په ۱۹۵۰مو کلونو کې چټک شو. د هېواد د طبیعي سرچینو، کرنیزو ځمکو، ښارونو او پراختیايي پروژو لپاره د دقیقو نقشو اړتیا زیاته شوه.
په ۱۹۵۷ میلادي کال کې په کابل کې د مرکزي کارتوګرافۍ انسټیټیوټ (Central Cartographic Institute) جوړ شو. دې ادارې د جیودیزي، توپوګرافیکې نقشې جوړونې، فوتوګرامټري او کارتوګرافۍ په برخه کې مهم رول درلود.
په همدې دوره کې د هوایي عکس اخیستنې او نړیوالو تخنیکي همکاریو له لارې د افغانستان د جغرافیایي نقشو جوړولو بهیر هم پراخ شو.
۳. د ملي توپوګرافیکو نقشو جوړول؛ ۱۹۶۰–۱۹۷۰
په دې دوره کې د افغانستان د بېلابېلو سیمو د توپوګرافیکو نقشو جوړولو ته ځانګړې پاملرنه وشوه. د امریکایي او شوروي تخنیکي همکاریو له لارې د هوایي عکسونو او ځمکنیو اندازهګیریو څخه په استفادې د هېواد د جغرافیایي معلوماتو د ثبت کارونه ترسره شول.
د ۱:۵۰،۰۰۰، ۱:۱۰۰،۰۰۰ او ۱:۲۵۰،۰۰۰ مقیاسونو نقشې د غرونو، سیندونو، لارو، ښارونو او نورو جغرافیایي ځانګړتیاوو د ثبت لپاره مهمې وې.
دغه نقشې د طبیعي سرچینو، عمراني پروژو او جغرافیایي مطالعاتو لپاره بنسټیز اهمیت درلود.
۴. د کدستر او ځمکو د سروې پرمختګ؛ ۱۹۶۵–۱۹۷۸
په ۱۹۶۵ میلادي کال کې د افغانستان د ځمکو د سروې او احصایې قانون تصویب شو او د کدستر سروې (Cadastral Survey) فعالیتونه پیل شول.
د دې پروګرام موخه د کرنیزو، دولتي او شخصي ځمکو اندازهګیري، د حدودو تثبیت، د مساحت ثبت او د ځمکو د مالکیت اړوند معلومات راټولول وو.
د نړیوال بانک د راپورونو له مخې، د ۱۹۶۵ څخه تر ۱۹۷۸ کال پورې شاوخوا ۲۷.۴ میلیونه جریبه ځمکه د سروې تر پوښښ لاندې راغلې وه.
په ۱۹۷۳ کال کې د کدستر او کارتوګرافۍ اړوند فعالیتونه سره یوځای شول او په ۱۹۷۹ کال کې د جیودیزي او کارتوګرافۍ عمومي ریاست (AGCHO) په نوم اداره رامنځته شوه.
۵. د سروې انجینرۍ علمي او مسلکي زدهکړې
د سروې انجینرۍ د پرمختګ لپاره د مسلکي کادرونو روزنه هم مهمه وه. کابل پولیتخنیک پوهنتون د جیودیزي او سروې انجینرۍ د متخصصینو په روزنه کې مهم رول لوبولی دی.
په دې برخه کې د جیودیزي، کدستر، کارتوګرافۍ، فوتوګرامټري، GIS او نورو تخنیکي مضامینو زدهکړې پراخې شوې.
د پوهنتون د علمي څانګو په پراختیا سره ګڼ شمېر مسلکي انجینران وروزل شول چې د هېواد په ساختماني، نقشهبردارۍ او جغرافیایي پروژو کې یې فعالیتونه ترسره کړل.
۶. د جګړو او سیاسي بدلونونو اغېزې؛ ۱۹۷۸–۲۰۰۱
د ۱۹۷۸ کال له سیاسي بدلونونو او ورپسې جګړو سره د افغانستان د سروې او نقشهبردارۍ فعالیتونه له ګڼو ستونزو سره مخ شول.
په دې دوره کې د ځمکو د کدستر سروې محدودې شوې، د تجهیزاتو او تخنیکي امکاناتو کمښت رامنځته شو، د نقشو او اسنادو د ساتنې ستونزې زیاتې شوې او د مسلکي متخصصینو فعالیتونه هم اغېزمن شول.
په ځانګړې توګه د ۱۹۹۰مو کلونو جګړو او بېثباتۍ د دې برخې د پرمختګ بهیر نور هم ستونزمن کړ.
۷. د ۲۰۰۱ کال وروسته د سروې انجینرۍ نوې دوره
له ۲۰۰۱ میلادي کال وروسته د افغانستان د بیارغونې او پراختیايي پروژو له پیل سره د سروې انجینرۍ اهمیت زیات شو.
د سړکونو، پلونو، بندونو، هوايي ډګرونو، ښارونو او ودانیو د جوړولو لپاره دقیقې سروې ته اړتیا زیاته شوه.
په دې دوره کې د Electronic Total Station، GPS، GNSS، Digital Level او ډیجیټلي نقشو استعمال پراخ شو. همدارنګه د AutoCAD او نورو تخنیکي سافټویرونو په مرسته د سروې معلوماتو د پروسس او نقشو جوړولو امکانات زیات شول.
۸. د سروې تجهیزاتو او تخنیکي خدماتو پراختیا؛ ۲۰۰۸ او ورپسې کلونه
د ۲۰۰۸ میلادي کال په شاوخوا کې د افغانستان د سروې تجهیزاتو په بازار کې هم مهم بدلونونه رامنځته شول.
په همدې تاریخي پړاو کې هنر ناصر سوداګریز شرکت (Hunar Nasser Trading Company) په افغانستان کې د SOKKIA رسمي نمایندګي ترلاسه کړه او د سروې تجهیزاتو د پلور په برخه کې یې فعالیتونه پراخ کړل.
تر دې وړاندې، کله چې ډېرو انجینرانو خپل Total Station او نور دقیق سروې وسایل د ترمیم، بیا رغونې او کالیبرېشن لپاره پاکستان ته لېږل، دا کار له اضافي لګښتونو او د وخت له ضایع کېدو سره مل و.
په همدې دوره کې په افغانستان کې د Calibration خدماتو د وړاندې کولو او د سروې وسایلو د تخنیکي ترمیم امکانات هم رامنځته شول، چې د انجینرانو لپاره یې د تجهیزاتو د تنظیم او ترمیم په برخه کې اسانتیاوې برابرې کړې.
په دې توګه د سروې تجهیزاتو بازار یوازې د وسایلو تر پلور محدود پاتې نه شو، بلکې Calibration، تخنیکي ترمیم او د تجهیزاتو د ساتنې خدمات هم د دې مسلک مهمه برخه وګرځېدل.
۹. د عصري سروې ټکنالوژۍ پرمختګ؛ ۲۰۱۰–۲۰۲۰
په دې لسیزه کې د سروې انجینرۍ په برخه کې د ډیجیټلي ټکنالوژۍ استعمال نور هم زیات شو.
د نړیوالو تولیدوونکو شرکتونو تجهیزات د افغانستان د سروې انجینرانو او ساختماني شرکتونو د اړتیاوو برخه وګرځېدل.
په دې برخه کې لاندې نړیوال برانډونه پېژندل شوي دي:
- Leica Geosystems
- SOKKIA
- HI-TARGET
- Topcon
همدارنګه د GNSS، RTK، Robotic Total Station، GIS او Remote Sensing سیستمونو استعمال د سروې کارونه چټک او دقیق کړل.
۱۰. د ډیجیټلي سروې نوې دوره؛ ۲۰۲۰ تر نن ورځې
په وروستیو کلونو کې د سروې انجینرۍ پرمختګ د عصري ډیجیټلي ټکنالوژۍ پر لور روان دی.
مهمې ټکنالوژۍ یې عبارت دي له:
- GNSS او RTK – د دقیقو مختصاتو معلومول.
- Robotic Total Station – اتومات او دقیقې اندازهګیرۍ.
- Drone Survey – د هوا له لارې نقشهبرداري.
- LiDAR – د ځمکې او ودانیو درېبعدي سکین.
- GIS – د جغرافیایي معلوماتو مدیریت.
- Photogrammetry – د عکسونو له لارې درېبعدي نقشې جوړول.
- 3D Mapping – د سیمو او پروژو درېبعدي ماډلونه.
د دغو ټکنالوژیو په مرسته د سروې انجینرانو ته د معلوماتو د چټک راټولولو، تحلیل او دقت د لوړولو نوي امکانات برابر شوي دي.
۱۱. د افغانستان د سروې انجینرۍ ستونزې او راتلونکی
سره له دې چې په افغانستان کې د سروې انجینرۍ په برخه کې پرمختګونه شوي، خو لا هم ځینې ستونزې موجودې دي:
- د عصري تجهیزاتو لوړ لګښت.
- د مسلکي کالیبرېشن او ترمیم محدود امکانات.
- د ملي GNSS شبکو د پراختیا اړتیا.
- د ځمکو د بشپړ ډیجیټلي کدستر نشتوالی.
- د متخصصینو او تخنیکي کادرونو روزنې ته اړتیا.
- د زړو جغرافیایي نقشو د نوي کولو اړتیا.
د افغانستان د سروې انجینرۍ راتلونکی د GNSS، RTK، Drone، LiDAR، GIS او ډیجیټلي کدستر په پراختیا پورې تړلی دی. د معیاري خدماتو، علمي زدهکړو او تخنیکي ظرفیت لوړول د دې برخې د پرمختګ لپاره مهم دي.
پایله
د افغانستان د سروې انجینرۍ تاریخ د علم، تجربې او تخنیکي پرمختګونو یوه اوږده کیسه ده. دا مسلک له پخوانیو ځمکنیو اندازهګیریو څخه د معاصرې جیودیزي، کارتوګرافۍ او ډیجیټلي نقشهبردارۍ تر مرحلې رسېدلی دی.
په دې تاریخي مسیر کې دولتي ادارو، پوهنتونونو، مسلکي انجینرانو او تخنیکي شرکتونو هر یوه خپله ونډه لرلې ده.
د سروې انجینري یوازې د ځمکې اندازهګیري نه ده؛ بلکې د هرې ساختماني او عمراني پروژې د دقیق پیل، د جغرافیایي معلوماتو د ثبت او د هېواد د پرمختګ یو مهم بنسټ دی.
دقیق معلومات، مسلکي تجربه او معیاري تجهیزات د سروې انجینرۍ د بریا اساسي اصول دي.
تاریخي او علمي سرچینې
- United Nations – Cartography in Afghanistan.
- World Bank – Afghanistan Land Governance Assessment.
- Kabul Polytechnic University – Faculty of Geomatics Engineering.
- Historical Topographic Mapping of Afghanistan.
