سراج التواریخ از افواهیات نویسی تا راستی آزمائی

«سراج‏التّواریخ» یک دریای بیکران است که می‏توان مرواریدهای زیادی از آن صید کرد؛ مجموعه‏ی عظیم که سرشار از وقایع و اخبار ناب از تاریخ معاصر کشور است. یک انبار بزرگ است که روی‌دادهای یومیه و احوال شخصیه را آمیخته با افواهیات عامه به‏صورت فله‏ای و نا منظم در یک جا تل‏انبار کرده است. از همین بابت هم نکات ناب در خود دارد و هم تکرار و تناقضات فراوان. 

«سراج‏ التّواریخ» نه یاد داشت روزانۀ نویسنده است که مشاهدات خودرا  به‏ نحو زنده، با قید زمان ثبت کرده باشد؛ نه یک اثر تحقیقی است که دارای سند و منبع متقن و با اعتبار باشد؛ بلکه اخباری را به‏ثبت رسانیده که براساس افواهیات و شایعات سی ـ چهل سال بعد از وقوع به‏ دستش رسیده. زمانی که شاهدان ماجرا یا مرده‏اند یا حافظه شان لطمه دیده و کم رنگ شده... بررسی علمی ‌و فنئ این کتاب چنین احساس به‏دست می‏دهد که مجموعۀ سراج ‏التّواریخ یک کشکول است که تر، خشک، سره و ناسره و مربوط و نامربوط را در یک‏جا مکتوب نموده... 

بنابراین سراج ‏التّواریخ را نه می‏توان به‏کلی دور انداخت و نه می‏توان تمام مدعیّات آن را بدون راستی‏آزمائی و سنجشگری عقلانی پذیرفت. اکنون که سطح خرد و دانش عمومی ‌تا حد زیادی بالا رفته و هیچ‏ ذهن تحلیل‏گر هیچ ادعای را بدون سند و منبع معتبر و بدون سنجشگری عقلانی نمی‏پذیرد، سراج‏ التّواریخ نیز از این قاعده مستثنی نیست و از چند وجه نیاز به‏راستی آزمائی دارد: